روش پژوهش: مطالعه تطبیقی دو موردکاوی (تحریم و کرونا)
بازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹
۱. مسئله این مقاله چیست؟
در گام هفدهم، «تابآوری اقتصادی» را به عنوان یکی از ارکان اقتصاد مقاومتی تحلیل کردیم و پنج بُعد برای آن تعریف نمودیم. اما در آن گام، بحث در سطح «نظری» باقی ماند و «آزمون تجربی» نشد. اکنون این مقاله به سراغ «دو شوک بزرگ» میرود که «اقتصاد ایران» در دهه ۱۳۹۰ «همزمان» با آنها روبرو بوده است: «تحریمهای بینالمللی» (بهویژه تحریمهای ۱۳۹۰-۱۳۹۴ و ۱۳۹۷-۱۳۹۹) و «همهگیری کرونا» (۱۳۹۸-۱۳۹۹).
این «دو شوک» یک «آزمایشگاه طبیعی» (Natural Experiment) برای «سنجش تابآوری اقتصاد ایران» فراهم کردهاند. پرسش این مقاله آن است که «اقتصاد ایران» در برابر این «دو شوک» چگونه «عمل» کرده است؟ آیا «اقتصاد مقاومتی» توانسته «تابآوری» را «افزایش» دهد؟ چه «درسهایی» میتوان از «کرونا» و «تحریم» برای «آینده اقتصاد مقاومتی» آموخت؟ و چه «بخشهایی» از اقتصاد «مقاومتر» و چه «بخشهایی» «آسیبپذیرتر» بودهاند؟
۲. شوک اول: تحریمهای اقتصادی
تحریمهای اقتصادی علیه ایران، «مهمترین شوک خارجی» به اقتصاد ایران در دهه ۱۳۹۰ بوده است. مقاله، تحریمها را در «دو موج» تحلیل میکند:
موج اول (۱۳۹۰-۱۳۹۴): تحریمهای فلجکننده.
در این دوره، «تحریم نفت»، «تحریم بانک مرکزی»، «تحریم کشتیرانی» و «قطع سوئیفت» «اقتصاد ایران» را «شوکه» کرد. «صادرات نفت» از «۲.۵ میلیون بشکه در روز» به «حدود ۱ میلیون بشکه» «سقوط» کرد. «درآمد ارزی» «کاهش» یافت. «نرخ ارز» «جهش» کرد. «تورم» «افزایش» یافت. «رشد اقتصادی» «منفی» شد.
موج دوم (۱۳۹۷-۱۳۹۹): تحریمهای حداکثری.
پس از «خروج آمریکا از برجام» (اردیبهشت ۱۳۹۷)، «تحریمهای حداکثری» «بازگشت». «صادرات نفت» دوباره «سقوط» کرد. «نرخ ارز» «چند برابر» شد. «تورم» به «بالای ۴۰ درصد» رسید. «قدرت خرید مردم» «به شدت» «کاهش» یافت.
واکنش اقتصاد ایران به تحریمها:
مقاله نشان میدهد که «اقتصاد ایران» در برابر «تحریمها» «کاملاً آسیبپذیر» نبوده و «نشانههایی از تابآوری» از خود «بروز» داده است:
· «صادرات غیرنفتی» «کاهش» نیافت و حتی در برخی سالها «افزایش» یافت.
· «شرکتهای دانشبنیان» «رشد» کردند و «بازارهای جدید» یافتند.
· «تولید داخلی» در برخی «بخشها» (پتروشیمی، فولاد، محصولات غذایی) «جایگزین واردات» شد.
· «بازارچههای مرزی» و «تجارت غیررسمی» «فشار» را «کاهش» دادند.
· «صندوق توسعه ملی» «ضربهگیر» شد (هرچند «برداشتهای مکرر» آن را «تهی» کرد).
اما از سوی دیگر، «آسیبپذیریهای» اقتصاد ایران نیز «آشکار» شد:
· «وابستگی بودجه به نفت» همچنان «پاشنه آشیل» بود.
· «نظام بانکی» در «دور زدن تحریمها» «ناکام» ماند.
· «تورم» «لجامگسیخته» شد و «معیشت مردم» را «نابود» کرد.
· «فساد» و «رانت» در «بازار ارز» و «واردات» «شکوفا» شد.
۳. شوک دوم: همهگیری کرونا
«کرونا» (اسفند ۱۳۹۸ به بعد) یک «شوک کاملاً متفاوت» بود: نه «سیاسی»، که «زیستی». نه «تحریم»، که «قرنطینه». نه «فشار بر عرضه»، که «فشار بر تقاضا».
ویژگیهای شوک کرونا:
· «تعطیلی گسترده کسبوکارها» (رستورانها، هتلها، حملونقل، مدارس، دانشگاهها)
· «کاهش شدید تقاضا» برای «خدمات»
· «افزایش تقاضا» برای «بهداشت و درمان»
· «فشار بر نظام سلامت»
· «آسیبپذیری» «اقشار کمدرآمد» و «مشاغل غیررسمی»
واکنش اقتصاد ایران به کرونا:
مقاله نشان میدهد که «اقتصاد ایران» در برابر «کرونا» نیز «ترکیبی از تابآوری و آسیبپذیری» از خود نشان داد:
· «شرکتهای دانشبنیان» به «سرعت» «تجهیزات پزشکی» (ونتیلاتور، ماسک، مواد ضدعفونیکننده) «تولید» کردند و «وابستگی به واردات» را «کاهش» دادند.
· «ستاد اجرایی فرمان امام» و «بسیج» «کمکهای مؤمنانه» را «سازماندهی» کردند و «شبکههای همیاری محلی» «فعال» شدند.
· «دولت» «بستههای حمایتی» (وامهای کمبهره، یارانه معیشتی) «توزیع» کرد.
· اما «نظام بهداشت و درمان» «تحت فشار شدید» قرار گرفت و «کمبود دارو» و «تخت بیمارستانی» «مشکلساز» شد.
· «کسبوکارهای کوچک» «آسیب جدی» دیدند و «بیکاری» «افزایش» یافت.
· «آموزش مجازی» «نابرابری آموزشی» را «تشدید» کرد.
۴. درسهای کرونا و تحریم برای اقتصاد مقاومتی
مقاله از مقایسه «دو شوک»، «پنج درس» برای «اقتصاد مقاومتی» استخراج میکند:
درس اول: تابآوری یک «طیف» است، نه یک «صفر و یک».
«اقتصاد ایران» نه «کاملاً تابآور» بوده، نه «کاملاً شکننده». «برخی بخشها» (دانشبنیان، صادرات غیرنفتی، همیاریهای محلی) «تابآوری خوبی» نشان دادهاند، «برخی بخشها» (نظام بانکی، بودجه، معیشت اقشار ضعیف) «بسیار آسیبپذیر» بودهاند. «اقتصاد مقاومتی» باید «بخشهای آسیبپذیر» را «مقاومسازی» کند.
درس دوم: «درونزایی» مهمتر از «بروننگری» در شرایط شوک.
در «شرایط شوک»، «زنجیرههای تأمین جهانی» «قطع» میشوند و «کشور» باید «روی پای خود بایستد». «درونزایی» (تولید داخلی، خودکفایی در کالاهای اساسی، ذخایر راهبردی) در «شرایط شوک» «حیاتیتر» از «بروننگری» است.
درس سوم: «مردم» مهمترین «ضربهگیر» هستند.
در «تحریم» و «کرونا»، «مردم» (از طریق «صرفهجویی»، «همیاری»، «خرید کالای داخلی» و «کمکهای مؤمنانه») «بخش عمده» «فشار» را «تحمل» کردند. «اقتصاد مقاومتی» باید «مردم» را «توانمند» کند، نه آنها را «فقیر» و «آسیبپذیر» رها سازد.
درس چهارم: «فناوری» «سلاح مخفی» تابآوری است.
«شرکتهای دانشبنیان» در «تحریم» و «کرونا» «درخشیدند». «فناوری» (هوش مصنوعی، زنجیره بلوکی، اینترنت اشیاء، تولید افزایشی) میتواند «تابآوری» را «چند برابر» کند.
درس پنجم: «حکمرانی خوب» پیششرط تابآوری است.
«فساد»، «رانت»، «بوروکراسی»، «فقدان شفافیت» و «تصمیمگیریهای دیرهنگام» «تابآوری» را «نابود» میکنند. «اقتصاد مقاومتی» نیازمند «دولت مقاومتی» (دولتی چابک، شفاف، فسادستیز و پاسخگو) است.
۵. یک مفهوم جدید: «تابآوری چندبعدی»
مقاله در پایان، مفهوم «تابآوری چندبعدی» (Multidimensional Resilience) را مطرح میکند. «تابآوری» فقط «اقتصادی» نیست، بلکه «اجتماعی» (اعتماد، همبستگی، سرمایه اجتماعی)، «نهادی» (کیفیت حکمرانی، حاکمیت قانون)، «فناورانه» (ظرفیت نوآوری، زیرساخت دیجیتال) و «زیستمحیطی» (مدیریت آب، تغییرات اقلیمی) نیز هست. «اقتصاد مقاومتی» باید «همه این ابعاد» را «همزمان» «تقویت» کند.
۶. جمعبندی
«تحریم» و «کرونا» دو «شوک بزرگ» به اقتصاد ایران بودند که هم «آسیبپذیریها» و هم «نشانههای تابآوری» را «آشکار» کردند. «بخشهای دانشبنیان»، «صادرات غیرنفتی» و «همیاریهای مردمی» «تابآوری خوبی» نشان دادند، اما «نظام بانکی»، «بودجه» و «معیشت اقشار ضعیف» «بسیار آسیبپذیر» باقی ماندند. پنج درس مهم برای «اقتصاد مقاومتی» از این دو شوک به دست آمده است: «طیفی بودن تابآوری»، «اهمیت درونزایی در شرایط شوک»، «نقش مردم به عنوان ضربهگیر»، «اهمیت فناوری» و «ضرورت حکمرانی خوب». «تابآوری چندبعدی» مفهومی است که «اقتصاد مقاومتی» باید در «آینده» «محور» خود قرار دهد.
