روش پژوهش: تحلیل روند (Trend Analysis) و مطالعه تطبیقیبازه زمانی مورد بررسی: ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۰
۱. مسئله این مقاله چیست؟
در گام شانزدهم، «اقتصاد دانشبنیان» را به عنوان «هسته سخت» اقتصاد مقاومتی تحلیل کردیم و نشان دادیم که «نوآوری» و «فناوری» موتورهای اصلی مقاومسازی اقتصاد هستند. اما در آن گام، بحث در سطح «کلیات» باقی ماند و وارد «مصادیق عینی» فناوریهای نوین نشدیم.
اکنون این مقاله به سراغ «دو فناوری تحولآفرین» میرود که در سالهای اخیر «اقتصاد جهانی» را «دگرگون» کردهاند: «هوش مصنوعی» (Artificial Intelligence) و «زنجیره بلوکی» (Blockchain). پرسش این است: این دو فناوری چه «ظرفیتهایی» برای «مقاومسازی اقتصاد ایران» دارند؟ آیا «اقتصاد مقاومتی» میتواند از این فناوریها «بهرهبرداری» کند؟ و چه «الزامات» و «پیشنیازهایی» برای «بکارگیری» آنها وجود دارد؟
اهمیت این مقاله در «نگاه به آینده» است. اقتصاد مقاومتی نباید صرفاً «واکنشی» به «مشکلات امروز» باشد، بلکه باید «آیندهنگر» نیز باشد و «ظرفیتهای فناورانه نوظهور» را برای «مقاومسازی» اقتصاد «پیشبینی» و «بهرهبرداری» کند.
۲. هوش مصنوعی و ظرفیتهای آن برای اقتصاد مقاومتی
«هوش مصنوعی» به «توانایی ماشینها برای انجام وظایفی که معمولاً نیازمند هوش انسانی است» گفته میشود: «یادگیری»، «استدلال»، «تشخیص الگو»، «پیشبینی»، «تصمیمگیری». هوش مصنوعی میتواند در «بخشهای مختلف اقتصاد» به «مقاومسازی» کمک کند:
بخش اول: کشاورزی هوشمند.
در گام هجدهم به «امنیت غذایی» پرداختیم و «خودکفایی در محصولات راهبردی» را ضروری دانستیم. «هوش مصنوعی» میتواند «کشاورزی ایران» را «متحول» کند: «پهپادهای هوشمند» برای «سمپاشی دقیق»، «حسگرهای اینترنت اشیاء» برای «پایش رطوبت خاک»، «الگوریتمهای یادگیری ماشین» برای «پیشبینی آفات و بیماریها»، و «رباتهای کشاورزی» برای «کاشت و برداشت خودکار». این فناوریها «بهرهوری آب» را «افزایش» میدهند، «مصرف سم و کود» را «کاهش» میدهند، و «تولید» را «بیشینه» میکنند.
بخش دوم: صنعت هوشمند (Industry ۴.۰).
«هوش مصنوعی» میتواند «صنایع ایران» را «رقابتپذیر» کند: «تعمیر و نگهداری پیشبینانه» (Predictive Maintenance) برای «کاهش خرابی ماشینآلات»، «کنترل کیفیت خودکار» (با بینایی ماشین) برای «کاهش ضایعات»، «بهینهسازی زنجیره تأمین» برای «کاهش هزینهها»، و «شخصیسازی تولید» برای «پاسخ به نیازهای متنوع مشتریان». این فناوریها «بهرهوری»، «کیفیت» و «انعطافپذیری» تولید را «افزایش» میدهند و «صنایع ایرانی» را در «بازارهای جهانی» «رقابتپذیر» میکنند.
بخش سوم: مدیریت انرژی.
«ناترازی انرژی» یکی از «چالشهای بزرگ» اقتصاد ایران است. «هوش مصنوعی» میتواند «شبکه برق» را «هوشمند» کند: «پیشبینی مصرف»، «مدیریت بار»، «تشخیص نشت گاز و برق»، «بهینهسازی تولید نیروگاهها»، و «یکپارچهسازی انرژیهای تجدیدپذیر» (خورشیدی، بادی). این «مدیریت هوشمند انرژی» «اتلاف» را «کاهش» میدهد و «امنیت انرژی» را «افزایش» میدهد.
بخش چهارم: مبارزه با فساد.
«هوش مصنوعی» میتواند به «مبارزه با فساد» (که از ارکان اقتصاد مقاومتی است) کمک کند: «تشخیص تقلب در معاملات دولتی»، «کشف پولشویی در تراکنشهای بانکی»، «شناسایی فرار مالیاتی»، و «شفافسازی زنجیره تأمین». «الگوریتمهای هوش مصنوعی» میتوانند «الگوهای مشکوک» را «سریعتر» و «دقیقتر» از «انسان» «شناسایی» کنند.
۳. زنجیره بلوکی و ظرفیتهای آن برای اقتصاد مقاومتی
«زنجیره بلوکی» (Blockchain) یک «دفتر کل توزیعشده» و «غیرقابل دستکاری» است که در آن «اطلاعات» (تراکنشها، قراردادها، سوابق) به صورت «شفاف»، «امن» و «بدون نیاز به واسطه» ثبت میشود. زنجیره بلوکی «فناوری پایه»ای «رمزارزها» (مثل بیتکوین) است، اما «کاربردهای بسیار گستردهتری» دارد:
کاربرد اول: دور زدن تحریمهای بانکی.
«تحریم بانکی» یکی از «بزرگترین چالشها»ی اقتصاد ایران است. «رمزارزها» و «زنجیره بلوکی» میتوانند «کانالهای مالی غیرقابل تحریم» ایجاد کنند. «ایران» میتواند با «استخراج رمزارز» (با استفاده از «گاز ارزان» و «برق مازاد»)، «ارز دیجیتال» «تولید» کند و از آن برای «تجارت خارجی» و «دور زدن سوئیفت» استفاده نماید.
البته این کار «چالشهای» خاص خود را نیز دارد: «نوسانات شدید قیمت رمزارزها»، «مصرف بالای انرژی»، «نگرانیهای پولشویی»، و «واکنش احتمالی کشورهای تحریمکننده». اما «منافع بالقوه» آن «بسیار بزرگ» است.
کاربرد دوم: شفافسازی زنجیره تأمین.
«زنجیره بلوکی» میتواند «زنجیره تأمین» را «شفاف» کند: «هر کالا» از «مبدأ تولید» تا «مقصد مصرف» «قابل ردیابی» میشود. این «شفافیت» میتواند «قاچاق»، «فساد» و «تقلب» را «ریشهکن» کند. همچنین «مصرفکننده» میتواند «اصالت کالا» را «احراز» کند و «تولیدکننده» میتواند «بازار» را «بهتر» «مدیریت» نماید.
کاربرد سوم: قراردادهای هوشمند.
«قرارداد هوشمند» (Smart Contract) یک «برنامه کامپیوتری» است که روی «زنجیره بلوکی» اجرا میشود و «به طور خودکار» «تعهدات قراردادی» را «اجرا» میکند. این «قراردادها» «نیازی» به «واسطه» (وکیل، دفترخانه، بانک) ندارند و «هزینه مبادله» را «به شدت» «کاهش» میدهند. «قراردادهای هوشمند» میتوانند «فساد اداری» را «کاهش» دهند و «بوروکراسی» را «حذف» کنند.
کاربرد چهارم: نظام مالی غیرمتمرکز.
«زنجیره بلوکی» میتواند «نظام مالی غیرمتمرکز» (DeFi) ایجاد کند که در آن «مردم» بدون «نیاز» به «بانکها» میتوانند «وام» بگیرند، «سپردهگذاری» کنند و «سرمایهگذاری» نمایند. این «نظام مالی غیرمتمرکز» «شامل» (Inclusive) است و «اقشار فاقد دسترسی به بانک» را نیز «تحت پوشش» قرار میدهد.
۴. الزامات و پیشنیازهای بهرهبرداری از فناوریهای نوین
مقاله تأکید میکند که «فناوری» به تنهایی «معجزه» نمیکند و «بهرهبرداری» از آن نیازمند «الزامات» و «پیشنیازهایی» است:
الزام اول: زیرساخت اینترنت پرسرعت و پایدار.
«هوش مصنوعی» و «زنجیره بلوکی» «نیازمند» «اینترنت پرسرعت»، «پهنای باند بالا» و «تأخیر کم» هستند. «زیرساخت اینترنت ایران» باید «ارتقا» یابد.
الزام دوم: نیروی انسانی متخصص.
«بهرهبرداری» از این فناوریها نیازمند «دانشمندان داده»، «مهندسان هوش مصنوعی»، «توسعهدهندگان زنجیره بلوکی» و «مدیران فناوری» است. «نظام آموزشی» باید «نیروی متخصص» در این حوزهها «تربیت» کند و از «فرار مغزها» «جلوگیری» نماید.
الزام سوم: چارچوب قانونی و تنظیمگری هوشمند.
«رمزارزها» و «زنجیره بلوکی» نیازمند «قوانین شفاف» و «تنظیمگری هوشمند» هستند. «ممنوعیت مطلق» یا «آزادی بیقید و شرط» هر دو «مضر» هستند. «دولت» باید «قوانین» را «به روز» کند و «فضای کسبوکار» را برای «فعالان این حوزه» «تسهیل» نماید.
الزام چهارم: سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه.
«فناوریهای نوین» «سرمایهبر» هستند. «دولت» و «بخش خصوصی» باید در «تحقیق و توسعه» (R&D) این فناوریها «سرمایهگذاری» کنند.
الزام پنجم: فرهنگسازی و پذیرش عمومی.
«مردم» و «مدیران سنتی» ممکن است در برابر «فناوریهای جدید» «مقاومت» کنند. «فرهنگسازی» و «آموزش عمومی» برای «پذیرش» این فناوریها «ضروری» است.
۵. جمعبندی
«هوش مصنوعی» و «زنجیره بلوکی» دو «فناوری تحولآفرین» هستند که میتوانند «اقتصاد مقاومتی» را «قدرتمند» کنند. هوش مصنوعی میتواند «کشاورزی»، «صنعت»، «مدیریت انرژی» و «مبارزه با فساد» را «متحول» کند. زنجیره بلوکی میتواند «تحریمهای بانکی» را «دور بزند»، «زنجیره تأمین» را «شفاف» کند، «فساد اداری» را «کاهش» دهد و «نظام مالی غیرمتمرکز» ایجاد نماید. اما «بهرهبرداری» از این فناوریها نیازمند «زیرساخت اینترنت»، «نیروی انسانی متخصص»، «قوانین شفاف»، «سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه» و «فرهنگسازی» است. «اقتصاد مقاومتی هوشمند» (Smart Resistance Economy) میتواند «نسخه آینده» اقتصاد مقاومتی باشد.
