منبع: Nature، جلد ۶۴۶، صفحه ۷۷۵ (۲۰۲۵) به شماره DOI:
10.1038/d41586-025-03416-7
استادانی که برای ایجاد رابطهای مثبت و حمایتی با دانشجویان دکتری خود وقت میگذارند، نهتنها به رشد آنها کمک میکنند، بلکه خود نیز در پژوهشهایشان از این ارتباط سود میبرند.
اما چه عواملی بیش از همه در رضایت دانشجویان دکتری نقش دارند؟ بورس تحصیلی کافی که بیش از حداقل هزینهی زندگی باشد؟ ساعت کاری قابل مدیریت، هرچند نه همیشه قابل پیشبینی؟ یا تیمی همدل و پشتیبان؟ همهی اینها مهماند و اغلب کمیاب. اما عاملی که گاهی از آن غفلت میشود، نظارت و راهنمایی مؤثر استاد است.
طبق نظرسنجی جهانی سال ۲۰۲۵ نشریه Nature از بیش از ۳۷۰۰ دانشجوی دکتری، پیام واضح است: استادانی که آگاهانه برای حمایت و راهنمایی دانشجویان خود تلاش میکنند، دانشجویانی رضایتمندتر دارند. حدود نیمی از پاسخدهندگان گفتهاند که استادشان کمتر از یک ساعت در هفته با آنها وقت میگذارد. در این گروه، تنها ۶۹٪ از دانشجویان تا حدی از دوره دکتری خود راضی بودهاند؛ درحالیکه در میان کسانی که بیشتر با استاد خود دیدار میکردند، این عدد به ۸۲٪ میرسید...
این یافتهها با پژوهشهایی همسوست که نشان میدهند سلامت روان و رضایت دانشجویان دکتری با کیفیت نظارت استادان رابطه مستقیم دارد (Tikkanen و همکاران، ۲۰۲۴). این دادهها همچنین نشان میدهد که در برخی کشورها، سیستمهای پژوهشی فرصت بهبود بزرگی را از دست دادهاند.
برای نمونه، در بریتانیا و آلمان بهترتیب ۶۱٪ و ۶۰٪ از دانشجویان گزارش دادهاند که کمتر از یک ساعت در هفته استاد خود را میبینند. در هند اما ۶۰٪ گفتهاند دستکم یک ساعت در هفته با استادشان جلسه دارند. بیشترین میزان رضایت مربوط به برزیل (۸۳٪) و استرالیا (۸۲٪) است، جایی که تقریباً نیمی از دانشجویان رابطه خود با استادشان را «بسیار رضایتبخش» توصیف کردهاند؛ در مقایسه با تنها ۳۶٪ در سطح جهانی. در این کشورها، رابطه میان استاد و دانشجو بر پایهی احترام متقابل و همکاری توصیف شده است، نه فاصله و ارزیابی یکسویه.
تجربهی دانشجویان در برزیل و استرالیا نشان میدهد توجه بیشتر استادان، روحیه و عملکرد هر دو طرف را تقویت میکند. پیشگیری از فرسودگی و دلزدگی پژوهشگران جوان خود انگیزهی کافی است تا استادان رویکردی فعالتر در پیش بگیرند. بهعلاوه، استادان نیز از این رابطه نفع میبرند. گزارش سال ۲۰۱۹ آکادمی ملی علوم، مهندسی و پزشکی ایالات متحده دربارهی نقش مشاوره در علم بیان میکند که استادانی که زمان بیشتری صرف شاگردانشان میکنند، معمولاً گروههایی پربارتر، همکارانهتر و جذابتر برای استعدادهای آینده دارند. مطالعات دیگر، از جمله مرور سال ۲۰۲۲ درباره کیفیت راهنمایی علمی، نشان میدهد استادانی که ارتباط نزدیکتری با دانشجویان دارند، از یادگیری روشهای جدید و آشنایی با حوزههای نوظهور سود میبرند و اغلب احساس «تجدید انرژی فکری» میکنند (Hill و همکاران، ۲۰۲۲).
نظرسنجی Nature همزمان جنبهی تاریکتری از نظارت را نیز روشن میکند: آزار و رفتارهای غیرمنصفانه. حدود ۴۳٪ از دانشجویان تجربهای از تبعیض یا آزار گزارش کردهاند، که شایعترین آنها قلدری و بدرفتاری عمومی بوده است. نگرانکنندهتر آنکه در حدود ۴۰٪ از موارد، فرد آزاردهنده خودِ استاد راهنما بوده است. تنها ۲۸٪ از این دانشجویان احساس کردهاند که میتوانند چنین رفتاری را بدون ترس از پیامد منفی گزارش دهند. دانشگاهها باید فراتر بروند و زمان صرفشده برای راهنمایی را بهعنوان یک شاخص مسئولیتپذیری تلقی کنند. همچنین لازم است برای استادان دورههای آموزشی دربارهی شیوههای نظارت مؤثر برگزار کنند و آنها را برای عملکرد خوبشان پاداش دهند. جوایز راهنمایی روشی آزموده و موفق است که Nature نیز آن را تأیید میکند. جایزه «راهنمایی در علم» Nature امسال بیستمین سال خود را جشن میگیرد و برندگان ۲۰۲۵ آن در دسامبر معرفی خواهند شد.
برخی پژوهشگران باسابقه میگویند که در آغاز راه خود با نظارت اندک استادان پیشرفت کردهاند و نسل امروز هم باید بتواند چنین کند. اما پژوهش امروز میانرشتهایتر و تیممحورتر از گذشته است، و امنیت شغلی پژوهشگران جوان بسیار شکنندهتر. ۴۱٪ از پاسخدهندگان فشار برای چاپ مقاله را نگرانی اصلی خود دانستهاند و تنها نیمی از آنها از مشاوره شغلی دریافتی رضایت داشتهاند. همهی اینها نشان میدهد که نیاز به حمایت بیشتر از همیشه وجود دارد. با توجه به ارتباط میان نظارت خوب و سلامت و موفقیت دانشجویان، جای تعجب نیست که متداولترین توصیهی پاسخدهندگان (۲۰٪) به کسانی که قصد شروع دکتری دارند، این بوده است: «استاد یا راهنمای مناسبی انتخاب کن.»
یکی از شرکتکنندگان گفته بود: «سعی کن مطمئن شوی استادت کسی است که از نظر حرفهای و تا حدی شخصی، با او احساس راحتی میکنی.» رهبران گروههای پژوهشی ممکن است فکر کنند زندگی دانشگاهی امروز فرصت چندانی برای گفتوگوهای طولانی باقی نمیگذارد، اما حتی تماسهای کوتاه و منظم نیز میتواند تفاوتساز باشد. زمانی که صرف شنیدن مشکلات دانشجو یا بررسی پیشرفت پروژه میشود، در نهایت بازدهی بالایی دارد و اغلب از بروز مشکلات بزرگتر در آینده جلوگیری میکند.
علاوه بر دانش تخصصی، نظارت خوب به کنجکاوی، همدلی و قابلاعتماد بودن نیاز دارد، یعنی در لحظهی نیاز کنار دانشجو بودن.
این ویژگیها همانهایی هستند که پژوهش خوب را هم شکل میدهند.
وقت گذاشتن برای نسل بعدی دانشمندان یک سرمایهگذاری واقعی است. در دنیایی که تیمهای پژوهشی به کارکنان آموزشدیده اما اغلب موقت متکیاند، بازده این سرمایهگذاری میتواند چشمگیر باشد.
