دور میوسن، از حدود 25 تا 5.3 میلیون سال قبل، زمانی بود که جهان، شکل امروزین خود را به دست آورد و حیات بر روی زمین، وارد وجوه جدید خود شد. ریشه های الگوهای اقلیمی امروزین نیز به میوسن می رسد. آسیای غربی، موقعیتی ویژه در مهاجرت و پراکندگی پستانداران فسیلی میوسن دارد.
در ایران، گستردگی جالب توجهی از فسیل های مهره داران میوسن وجود دارد؛ شامل فسیل های مهره داران (گاوسانان، گوزن ها، اسب ها، خوک سانان، کرگدن ها، زرافه ها، میمون ها، فیل ها، هومینین ها و غیره) میوسن در مکان هایی چون مراغه، ایوند، قزوین، زنجان، زاگرس و ساری. در حال حاضر به مهره داران میوسن ساری کمتر توجه شده است؛ اما ریشۀ پژوهش های این حوزه به سال 1931 میلادی باز می گردد.
اولین بار، هانس اشتِلین (Hans Georg Stehlin)، زمین شناس و دیرینه شناس سوییسی بود که مقاله ای پیرامون یک نمونه از فسیل فک زرافه از رسوبات میوسن روستای تاکام ساری منتشر ساخت و نوشت که این فسیل می تواند هم ارز فسیل های مهره داران مراغه باشد. پس از آن، تا مقالۀ دیرینه شناسان ایرانی در سال 2007، مقاله ای دربارۀ مهره داران میوسن ساری منتشر نشده بود.
دکتر مجید میرزایی عطاآبادی و دکتر نصرالله عباسی، دیرینه شناسان برجستۀ ایرانی، در سال 2007 مقاله ای پیرامون یافته های جدید ردپاهای پستانداران میوسن ایران در زنجان و ساری منتشر نمودند. در آن زمان دکتر میرزایی، دانشجوی دکتری دیرینه شناسی مهره داران در دانشگاه هلسینکی فنلاند، و دکتر عباسی نیز عضو هیات علمی دانشگاه زنجان بود. در حال حاضر، دکتر میرزایی نیز عضو هیات علمی همین دانشگاه می باشد. مقالۀ مورد نظر به عنوان بخشی مهم از پایان نامه دکتری ایشان پیرامون دیرینه شناسی و جغرافیای زیستی دیرینۀ پستانداران میوسن آسیای غربی نیز ارائه شد و اهمیت ساری را به عنوان گذرگاه پستانداران در میوسن، برجسته ساخت.
حدود یک دهه پیش از انتشار مقالۀ فوق، مجموعه ای از ردپاهای مهره داران میوسن در شهرستان ساری پیدا شده و برخی از نمونه ها به سازمان زمین شناسی کشور انتقال داده شدند. کمی پیش از انتشار مقاله، استاد نصرالله عباسی از منطقه بازدید نمود و به مطالعات زمین شناختی پرداخت و تعداد قابل توجهی از ردپاهای فسیلی پستانداران را یافت.
لایه های رسوبی دارای ردپاهای فسیلی یک واحد کنگلومرایی پایه را می پوشانند و شامل 5-6 متر ضخامت از لایه های متعدد تیره و روشن مارن، گِلسنگ و ماسه سنگ می شود که بخشی از آنها تحت تاثیر آشفتگی و فرسایش زیستی توسط بی مهرگان قرار گرفته اند. فراوان ترین ردپاها به پستانداران بزرگ چهارپا مربوط می شوند. بقیۀ ردپاها نیز آثاری از پستانداران زوج سم و فرد سم هستند.
مطالعات روی ردپاها نشان می دهند که ردپاهای بزرگتر مربوط به جانوری از گروه خرطوم داران (فیل ها و فیل سانان) با قد 2.5 متر یا بیشتر بوده اند و باید توسط فیل هایی نیمه بالغ ایجاد شده باشند. اندازه و ریخت شناسی ردپاهای فردسمان قویا پیشنهاد می دهد که اینها به آثار کرگدن ها مربوط می شوند؛ همچنین ردپاهای زوج سمان با توجه به اندازه ای که دارند احتمالا آثاری از گاوسانان هم اندازه با غزال ها هستند.
نکتۀ جالب دیگر این است که رسوبات دربرگیرندۀ ردپاهای فسیلی مورد بررسی، در ساحل دیرینۀ دریای بزرگ پاراتتیس بوده است که دریای کاسپی باقی مانده ای از آن است. این ردپاها را از نظر جغرافیای زیستی دیرینه بیش از پیش جالب توجه می سازد. حداکثر قدمت ردپاها حدود 23 میلیون سال است. مقالۀ سال 2007 در ژورنال چینی Vertebrata PalAsiatica منتشر شد که نشریه ای معتبر و در نوع خود کم نظیر است و به انتشار پژوهش های دیرینه شناسی مهره داران می پردازد.
در همان سال 2007 و پس از انتشار مقالۀ فوق، دکتر میرزایی مقاله ای پیرامون مروری بر ردپاهای پستانداران دوران سنوزوییک (از 66 میلیون سال پیش تا حال حاضر) ایران را در بولتن موزۀ تاریخ طبیعی و علوم نیومکزیکو منتشر نمود. او با توجه به مطالعات علمی مقایسه ای، جغرافیای زیستی دیرینه و دیرینه شناختی، ارتباط نمونه های خرطوم داران را به Choerolophodon مرتبط دانست (این از جمله خرطوم داران فسیلی میوسن مراغه است). وی همچنین با توجه به اندزۀ انواع کرگدن های فسیلی میوسن ایران در مراغه، کرگدن Chilotherium را به عنوان محتمل ترین جانور ایجاد کنندۀ ردپاهای کرگدن مورد بررسی معرفی نمود.
به طور کلی، پژوهش ها نشان می دهند که منطقۀ ساری در زمان میوسن، غنی از انواع پستانداران بوده است و این اهمیت این منطقه در دیرینه شناسی و جغرافیای زیستی دیرینه را به عنوان گذرگاه پستانداران میوسن دو چندان می سازد. پس از 2007، پژوهش مستقلی پیرامون مهره داران میوسن ساری ارائه نشد. البته یک پایان نامۀ زمین شناسی با گرایش چینه نگاری و دیرینه شناسی روی منطقه کار شد که در آن اشاره هایی به وجود نویافته هایی از ردپاهای فسیلی مهره داران ساری آمده است؛ اما کار مستقلی روی مطالعۀ آنها منتشر نشد و همچنان اطمینان خاصی به ارتباط آن با دوری خاص از دوران سنوزوئیک وجود ندارد و نیازمند مطالعات بیشتر است.
ساری با توجه به پتانسیل های بالایش در زمینۀ دیرینه شناسی مهره داران میوسن، جای آن را دارد که بیشتر مورد مطالعات دیرینه شناختی قرار گیرد. لازم به ذکر است که فسیل های یافت شده به خودی خود از نظر مادی جالب توجه نیستند و اهمیت آنها از نظر علمی است و می تواند به روشن شدن درک ما از تاریخ پراکنش مهره داران در منطقه یاری برساند. امید است که پژوهش های بیشتری در حوزۀ دیرینه شناسی مهره داران ساری، انجام گیرند.
