⚛️پایان حرف مفت

⭕️حکمرانی مدرن

«جناب صدراعظم! چون شما جميع امورات دولتى را به عهدۀ خود گرفتيد و احدى را شريك و سهيم خود قرار نمى‌داديد، معلوم شد قوۀ يك شخص شما از عهدۀ جميع خدمات ما برنيامد. .... شما را از منصب صدارت ... معزول فرموديم. در خانة خودت آسوده باش، درنهايت اطمينان و امنيت از جانب ما.».

این جملات مربوط به ناصرالدین‌شاه است وقتی خودرایی میرزا آقاخان نوری را مانعی در حکمرانی مناسب می‌بیند و او را از صدارت اعطم عزل می‌کند. به دنبال این عزل تاریخی است که در ایران ساختار هیات دولت شکل می‌گیرد در سال ۱۲۳۷ ه.خ. و در عمل نخستین ساختار حکمرانی شکل می‌گیرد.

به این ترتیب دوران حکمرانی بدون صدراعظمی و با ۶ وزیر آغاز می‌شود. یک سال بعدتر، در سال‌های بعدتر وزارتخانه‌های دیگری به این مجموعه افزوده می‌شود و در سال ۱۲۵۵ در ۲۱ اسفند یعنی ۱۴۲ سال قبل وزارت تلگراف شکل می‌گیرد.

قابی از حکم انتصاب مخبرالدوله که در ساختمان‌های وزارت ارتباطات نصب شده است.
قابی از حکم انتصاب مخبرالدوله که در ساختمان‌های وزارت ارتباطات نصب شده است.

مخبرالدوله لقبی بود که به نخستین وزیر تلگراف داده شد. مخبرالدوله نامیده شد چون خبر می‌آورد! مخبرالدوله لقب علی‌قلی‌خان هدایت و از نخستین فارغ‌التحصیلان دارالفنون بود.

مخبرالدوله از نخستین نسل روشنفکران و تحصیل‌کردگان ایرانی بود که ۳۰ سال پیش از مشروطه به راس فنی‌ترین وزارت کشور رسید. او از نخستین تحصیل‌کردگان اروپا بود. پس از مخبرالدوله فرزندش حسین‌قلی در ۶ دوره لقب مخبرالدوله را به ارث برد و وزارت تلگراف نیز به ارث برد! خاندان هدایت البته خاندان شناخته‌شده‌ای است و مخبرالسلطنه نیز فرزند دیگر او در دوره‌ی پهلوی اول نخست‌وزیر ایران شد.

مخبرالدوله اما تاثیرش تنها بر فناوری نبود، بلکه امروزه در حوزه‌ی نگارش او تاثیرگذاری بی‌بدیل شناخته می‌شود.


⭕️فناوریِ نوشتن

تلگراف که به ایران آمد به غیر از همه‌ی تاثیرات اجتماعی (مانند با خبر شدن مردم از تحولات) یا سیاسی (افزایش امکان دریافت اطلاعات از ممالک محروسه)، بر ادبیات ایران نیز تاثیرگذار بود.

در تلگراف، واژه واژه محاسبه می‌شود. هر واژه یعنی هزینه. فرهنگ ایرانی که در به‌کارگیری واژه‌ها مسرف بود و بی‌دریغ دوباره‌گویی می‌کرد و پر بود از حشو و مطول‌گویی حالا نیازمند زبان جدیدی بود.

زبان اداری ایران بر اساس شیوه‌ای شکل گرفت که از منشیان و دبیران و کاتبان بر جای مانده بود. آنان که از مستندسازی امور روزانه تا پایه‌گذاران نظام‌های مکاتبات اداری بودند، همواره به دلیل تسلط‌شان بر نظام اداری داری نفوذی بیش از یک مستندساز بودند.

فناوری اما بدون سوگیری نیست. تلگراف تنها یک فناوری انتقال اخبار نبود، بلکه بر نوع نگارش و خبرنویسی ایران نیز تاثیر گذاشت. تلگراف در انحصار خاندان مخبرالدوله‌ها و مخبرالسلطنه‌ها بود. مخبرالدوله پدر و پسر، پیشرو در توسعه‌ی تلگراف بودند و بیش از هر کس بر به‌کارگیری واژه حساس! تلگراف به دلیل هزینه‌بر بودنش حساسیت ایرانیان را بر واژه زیاد کرد. بنا بر روایت معروف، با تلگراف «حرف مفت زدن» تمام شد!

مخبرالسلطنه (پسر مخبرالدوله) که در زمان رضاشاه نخست‌وزیر نیز شد، نخستین سیاستمدار ایرانی است که از جمله‌های کوتاه استفاده می‌کرد. او شیوه‌ی منشیان را تغییر داد. او کوتاه‌نویسی و حذف مترادف‌ها را هدف قرار داد. هر چند همچنان ابهام‌نویسی و استفاده از نشانه‌ها و شعر از زبان فارسی حذف نشد.

تلگراف تغییراتی را در نظام نوشتن خاطره، مکاتبات اداری و نامه‌نگاری میان ایرانیان ایجاد کرد. مخبرالسلطنه به دلیل آشنایی‌اش با فناوری تلگراف نخستین بهره‌گیرنده از فناوری نیز بود. تفاوت او با دیگر بازیگران هم‌عصرش و توفیق‌اش در تاثیرگذاری در آشنایی‌اش با فناوری بود.

قابی دیگر از چهره‌ی وزراء ارتباطات در طول ۱۴۲ سال
قابی دیگر از چهره‌ی وزراء ارتباطات در طول ۱۴۲ سال

در دنیای امروز نمی‌توان بدون آگاهی در خصوص فناوری، به کنش‌گری تاثیرگذار تبدیل شد. باید پذیرفت که بازیگری بهتر و کنش‌گری تاثیرگذارتر نیازمند فهم بهتر از فناوری است.

سیاست‌گذاری امروز بیش از هر عاملی نیازمند درک فناوری و تحولات آن است.

دوره‌ی حرف‌های مفت با تلگراف تمام شد!