سئوال از خدا درباره اختیار

اختیار

من: پروردگارا بسیار اندکند کسانی که عمری در مخمصۀ بین جبر و اختیار سرگردانند و بسیار بوده‌اند از متفکّران بزرگی که در این اندیشه عمری سپری نموده‌اند. و نیز بسیاری از فرقه‌ها در سراسر جهان زائیده تضادّ بین ایدۀ جبر و اختیارند و هر گروهی معتقد به یکی از این دو امر است.آیا براستی حقیقت چیست و حق در کدام است.

او: آیا این سئوال توست یا مردم.

من: پروردگارا سئوال من این است که اگر همه توئی و از اراده و فعل توست پس مسئلۀ اختیار و انتخاب و مسئولیّت و مؤاخذه و محاسبه و جزا و اجر اعمال از چیست و به چه معنائی است؟ و بهشت و جهنّم از چه روست، آیا توحید ِ تو در عالم وجود بشری در تناقض با مسئولیّت اعمال ِ انسان نیست؟ اگر همه توئی پس چرا انسان باید مسئول امیال و اعمال خود باشد و بواسطه آن محاسبه و محاکمه شود.

او: آیا تو خودت جبری هستی یا اختیاری؟

من: من خودم جبر و اختیار را از یکدیگر می‌بینم و امری واحد. در جبر، اختیار می‌بینم و بالعکس.

او: این را بدان که در میان تأمّلات و تفکّرات بشر هیچ موضوعی بهتر از جبر و اختیار نبوده است. و هر چه در بشر پدید آمده اعمّ از خیر و شرّ، محصول تأمّل و تلاش در همین امر است. آری امر واحدند زیرا هر دو در دین من قرار دارند و دو روش از راهی است که به من می‌رسد: راه دوزخی و راه بهشتی: راه سخت و راه آسان.

من: یعنی کسی که معتقد به جبر باشد و جبری زندگی کند دوزخی است و اهل اختیار روی به سوی بهشت تو دارد؟

او: آری و نه. اینک این دو را یکی کن و یگانگی‌اش را بنما.

من: من اینگونه می‌بینم آنکه معتقد به اختیار خویشتن است و خودش را مسئول سرنوشت و اعمال خود می‌داند و به آن متعهّد می‌شود و سعی می‌کند صبور و تا حدّ امکان منفعل و تسلیم باشد و با جهان و جهانیان و نیز با خودش در جنگ و جدال نباشد و با تقوا این جدال‌ها را به حداقل برساند و در واقع خودش را مجبور و محصور می‌سازد و در تنگنا قرار می‌دهد. ولی آنکه معتقد به جبر باشد مسئولیّت خودش را نمی‌پذیرد و سعی می‌کند بر جهان خود بشورد و سر به طغیان می‌گذارد و به اصطلاح سعی می‌کند مختار شود و بر جهان محیط خود تسلّط یابد و هر چه می‌خواهد بکند و می‌کند.

او: آری این چنین است. پس عدالت من برقرار است و نیز عدالت بین جبر و اختیار. پس این هر دو امر در هر انسانی حضور دارد پس آدمها دو دسته نیستند. و این یعنی جبر ِ اختیار و اختیار ِ جبر. هر که تلاش کند مختار باشد مجبور می‌شود و هر که تلاش کند مجبور باشد مختار می‌گردد. یعنی از ایدۀ جبر، اختیار پدید می‌آید و از ایدۀ اختیار هم جبر. این هر دو دارای حق است.

من: پروردگارا آیا ایده‌ای برتر از جبر و اختیار وجود دارد؟

او: خیر!

من: آیا انسان می‌تواند اصلاً از تناقض این دو ایده رها باشد؟ و نیز از کلّ این دو ایده فرا رود؟

او: آری! آنکه به مقام محبّت رسیده باشد و محبّت هم ایده نیست یک مقام قلبی و تماماً وجودی است که انسان را از تضادّ بین جبر و اختیار که کارخانۀ همه تضادّهاست می‌رهاند و این بهشت من است. آنان که اسیر جبر یا اختیارند اسیر خشم من هستند زیرا مرا در خود نمی‌خوانند و نمی‌خواهند و این همانا جنگ با من است که به صورت تضادّ بین جبر و اختیار بروز می‌کند و جهنّم درونی و اجتماعی پدید می‌آورد.

من: پروردگارا آن همه متفکّران و فلاسفه بزرگ که عمری در وادی جبر و اختیار در تکاپو بوده‌اند چکاره اند؟

من: یعنی همه اشراقیان و مشاعیون برزخیانند؟

او: آری. و همه فرقه‌های حاصل از این دو. زیرا انسان نه در جبر و نه در اختیار قراری ندارد و خواه ناخواه در خلاء بین جبر و اختیار سرگردان می‌ماند. یعنی در واقع اشراقیون همان مشاعیون وارونه‌اند و بالعکس. وهیچ کدام از این دو دسته آنچه که مدّعی هستند نیستند. زیرا جبر و اختیار دو ایده هستند و هر ایده‌ای یک برزخ است و همه ایده‌های بشری حاصل این دو ایده می‌باشند و برزخی هستند.

من: پروردگارا آیا هر که اسیر و پیرو ایده‌ای است برزخی است؟

او: براستی چنین است.

من: پروردگارا چگونه می‌توان از این برزخ رهید و اهل محبّت تو شد؟

او: هر که مرا که عین عدم هستم دوست بدارد و در واقع فنا را دوست بدارد از برزخ رهیده است.

من: پروردگارا آیا "فنا" هم یک ایده نیست؟

او: آری. ولی ایدۀ ضدّ هر ایده‌ای است و به سرعت انسان را از برزخ می‌رهاند و بر وادی وجود که منم وارد می‌کند. از میان همه ایده‌های بشر فقط ایده فنا را دوست می‌دارم پس پیرو این ایده به سوی دوستی با من می‌آید.

من: پروردگارا به سئوال نخستین خود باز می‌گردم. پس آیا تو انسان را مسئول چه چیزی کرده ای؟

او: مسئول وجودش. اینکه خودش باشد و هیچ غیری را از بیرون به خود راه ندهد. و خود را کفایت کند و "من" شود یعنی همچون من، خلیفۀ من و خود من. خدا شود. و بدینگونه مسئول کلّ عالم هستی شود و کلّ مردمان. و این یعنی خطاها و نهایتاً سرنوشت کلّ بشریّت را بر گردن خود گیرد و برایشان راهی بجوید. یعنی صاحب اختیار عالم وجود شود. این است حقّ اختیاری که من به انسان بخشیده ام ولی کیست که این اختیار را بپذیرد.

من: پروردگارا کیست که این اختیار تو را انتخاب کند؟

او: هموئی که عاشق فنا باشد. زیرا من بر عرش فنا مستقرّم.

من:پروردگارا آنانکه این اختیار تو را نپذیرند چه می‌شوند؟

او: از آدمیّت خلع می‌گردند.

من: پس پروردگارا چه اندکند آنان که آدم باقی می‌مانند.

او: براستی چنین است. وچنین کسانی که اختیار مرا بر عهده نگیرند مجبور می‌شوند از آدمیّت استعفاء دهند و حیوان شوند و حتّی عدّه‌ای نباتی و یا حتّی جمادی شوند.

من: پس تو آدم را در آدم بودنش مختار نموده ای.

او: آری. و آنان که نمی‌خواهند آدم بمانند مجبور می‌شوند به حیوان شدن. و آنانکه حقوق حیوانات را نیز نخواهند رعایت کنند مجبور می‌شوند به زندگانی گیاهی. و آنانکه حقوق حیات نباتی را هم رعایت نکنند مجبور می‌شوند به زندگانی جمادی.

من: پروردگارا چگونه یک آدم صورتی در ماهیّت سنگ است و یا یک گیاه. چنین کسانی چگونه‌اند و چگونه قابل درک می‌باشند؟

او: هر گاه که هر چه که در محیط خود می‌بینی آدم نمی‌بینی این واقعیّت را درک می‌کنی: حیوانات، گیاهان، صخره‌ها و خاکی که بر روی آن راه می‌روی. و اینان حیات پس از مرگِ آدمهائی هستند که در حیات دنیا اختیار مرا نپذیرفتند و نخواستند آدم باشند. وامّا در میان زندگانی که نخواستند آدم باشند نظر کن تا در نگاه و صورت و ادا و اطوار و احساسات و نوع زیستن آنها خلق و خوی حیوانی و نباتی و جمادی را بیابی. واگر به حق نظر کنی عین صورت باطنی آنان را نیز می‌بینی. روابط حیوانی و نباتی و جمادی را نمی‌بینی؟ حتّی روابط بتونی و فولادین و الکتریکی و شیمیائی را. اینان حتّی مادون جمادی هستند یعنی از اهالی درک اسفل السافلین. اینان حتّی حقوق جمادی را که خموشی و سکون بود رعایت نکردند.

من: پروردگارا بر اینان رحم کن.

او: بدان که بسیار مهربانتر از آنم که در تصوّرت گنجد. همین که قطعه سنگی در صورت بشری زندگی می‌کند و بشری که در کالبد سنگی زندگی می‌کند از کمال رحمت من است. من در همه حال همه مخلوقاتم را راضی می‌کنم و همه کسانی که گلایه می‌کنند دروغ می‌گویند و من اینان را عذاب می‌کنم نه آنان را که نخواستند آدم باشند و از آدمیّت استعفاء داده‌اند. زیرا من این اختیار را نیز به آنان داده ام تا اگر نخواهند آدم نباشند و این انتخاب را من عذاب نمی‌کنم. فقط کسانی را عذاب می‌کنم که انتخاب نمی‌کنند و بین دو امر بازی می‌کنند و اینان ریاکارانند و من غیورتر از آنم که اجازه دهم کسی با من بازی کند الاّ به کودکان که من نیز با آنان بازی می‌کنم منتهی برای تشخیص بخشیدن به آنان.

من: پروردگارا اعتراف می‌کنم آنچه که ما بشر آن را معمّای جبر و اختیار می‌نامیم یک بازی خطرناک است و بهانه‌ای برای انتخاب نکردن.

او: پس حق جبر و اختیار را به نیکی فهمیده ای.

از کتاب : من - تو - او، جان،جامعه،خدا ، دفتر سوم