اقتصاد دیجیتال

1. تعریف اقتصاد دیجیتال

اقتصاد دیجیتال مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی است که بر پایه فناوری‌های دیجیتال از جمله اینترنت، کلان‌داده، هوش مصنوعی، بلاک‌چین، اینترنت اشیاء، رایانش ابری و پلتفرم‌های آنلاین شکل می‌گیرد. ویژگی‌های اصلی آن عبارتند از:

• دیجیتالی شدن فرآیندها: تولید، توزیع و مصرف کالا و خدمات بر بستر فناوری اطلاعات.

• داده به‌عنوان سرمایه: داده‌ها و جریان اطلاعات به‌عنوان منبع اصلی خلق ارزش اقتصادی.

• بازارهای پلتفرمی: رشد کسب‌وکارهای مبتنی بر پلتفرم‌های دیجیتال (مانند تجارت الکترونیک، خدمات آنلاین، فین‌تک).

• نوآوری باز: تسهیل ورود شرکت‌های کوچک و استارت‌آپ‌ها به بازار.

2. ساختار اقتصاد دیجیتال

الف) مدل سه لایه ای

در ادبیات اقتصاد دیجیتال معمولاً برای فهم بهتر ساختار آن از مدل‌های لایه‌ای (Layered Models) استفاده می‌شود. یکی از پرکاربردترین چارچوب‌ها، مدلی است که اقتصاد دیجیتال را در سه لایه‌ی اصلی توضیح می‌دهد:

۱. لایه هسته‌ای (Core Layer)

• چی هست؟
  این لایه همان فناوری‌های پایه و زیربنایی است که بستر اصلی اقتصاد دیجیتال را شکل می‌دهد.

• اجزا:

  • سخت‌افزار (تلفن هوشمند، سرورها، رایانه‌ها)

  • نرم‌افزارهای پایه و سیستم‌عامل‌ها

  • تجهیزات مخابراتی و شبکه (فیبر نوری، مودم، تجهیزات دیتا سنتر)

  • خدمات اینترنت و ارتباطات پایه (ISPها، اپراتورهای موبایل)

• مثال:
  شرکت‌هایی مثل Huawei، Cisco، Intel، سامسونگ، ایرانسل، همراه اول، مخابرات در ایران.

• سهم از اقتصاد دیجیتال:
  تقریباً ۷–۱۰٪ (کمترین سهم) → چون این زیرساخت لازم است اما ارزش افزوده اصلی در لایه‌های بعدی شکل می‌گیرد.

۲. لایه میانی (Enabling / Digital Economy Layer)

• چی هست؟
  این لایه خدمات و بسترهایی را شامل می‌شود که روی هسته سوار می‌شوند و امکان فعالیت‌های دیجیتال را فراهم می‌کنند.

• اجزا:

  • پلتفرم‌های ابری (Cloud Services)

  • موتورهای جستجو (Google, Bing)

  • سیستم‌های پرداخت دیجیتال (PayPal، شاپرک در ایران)

  • فروشگاه‌های اپلیکیشن (App Store، کافه بازار)

  • شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها (واتساپ، اینستاگرام، تلگرام، روبیکا)

  • خدمات داده و تحلیل داده‌های بزرگ (Big Data, AI platforms)

• مثال:
  گوگل، آمازون وب‌سرویس (AWS)، علی‌بابا کلاد، فیسبوک/متا، در ایران دیجی‌پی، کافه‌بازار، آپ.

• سهم از اقتصاد دیجیتال:
  حدود ۳۰–۴۰٪. چون این لایه ارزش‌افزوده زیادی می‌آورد و محل شکل‌گیری شرکت‌های میلیاردی است.

۳. لایه بیرونی یا کاربردی (Application / Digitalized Economy Layer)

• چی هست؟
  این لایه همان کاربردهای نهایی و صنایع دیجیتالی‌شده است. در واقع بخش‌هایی از اقتصاد سنتی که به واسطه فناوری دیجیتال دگرگون می‌شوند.

• اجزا:

  • تجارت الکترونیک (دیجی‌کالا، آمازون، eBay)

  • فین‌تک‌ها (بانکداری دیجیتال، رمزارزها)

  • آموزش آنلاین (Coursera، فرادرس)

  • سلامت دیجیتال (تله‌مدیسین، نوبت‌دهی آنلاین)

  • حمل‌ونقل آنلاین (Uber، اسنپ، تپسی)

  • سرگرمی و محتوا (فیلیمو، Netflix، Spotify)

• مثال:
  در ایران: دیجی‌کالا، اسنپ، تپسی، فیلیمو، بلد، الوپیک.

• سهم از اقتصاد دیجیتال:
  حدود ۵۰–۶۰٪ (بزرگ‌ترین بخش). چون ارزش واقعی برای کاربران و جامعه همین‌جا ایجاد می‌شود.

ب) ساختار OECD 2019 (Measuring the Digital Transformation)

در بررسی گزارش OECD (2019): Measuring the Digital Transformation، نکته‌ مهم این است که این سند به معنای دقیق «تقسیم‌بندیِ لایه‌ایِ سه‌گانه» مثل “هسته / میانی / کاربردی” را به همان صورت که بعضی منابع عمومی مطرح می‌کنند بیان نمی‌کند. بلکه بیشتر بر چارچوب اندازه‌گیری فعالیت‌های دیجیتال (Digital Supply-Use Tables, Digital SUTs) و تمایز میان بخش‌های دیجیتال اصلی (digital core)، خدمات دیجیتال، و اقتصاد دیجیتالی‌شده (digitalized sectors) تمرکز دارد.

به عبارت دیگر، در آن منبع بیشتر بر سهم و فعالیت‌های دیجیتال در ساختار اقتصاد تمرکز شده تا تقسیم‌بندی لایه‌ای دقیق با مرزهای روشن. اما بر اساس آنچه در گزارش آمده، می‌توان یک تقسیم‌بندی تقریبی و مفهومی استخراج کرد که به مدل سه لایه‌ای که در منابع عمومی رایج است نزدیک است.

1.هسته دیجیتال (Digital Core / Digital Sector)
OECD این بخش را به فعالیت‌ها یا صنایعِ اصلیِ تولیدِ فناوری‌های دیجیتال و خدمات پایه مرتبط می‌داند: تولید سخت‌افزار، نرم‌افزار پایه، مخابرات، زیرساخت‌های ICT.
این همان چیزی است که در مدل سه‌لایه به “هسته / Core” گفته می‌شود.

2.خدمات دیجیتال (Digital Services / Digital Intermediation / Platform-based services)
OECD به خدماتی اشاره می‌کند که با فناوری دیجیتال به وجود آمده‌اند: پلتفرم‌های دیجیتالی، واسطه‌گری دیجیتال، خدمات ابری، داده و تحلیل داده، نرم‌افزارهای مبتنی بر اینترنت.
این حوزه میان بخش هسته و بخش اقتصاد دیجیتالی‌شده قرار می‌گیرد.

3.بخش‌های دیجیتالی‌شده (Digitalized Sectors / Digitally Transformed Sectors)
این بخش به فعالیت‌های اقتصادی سنتی‌ای اشاره دارد که با فناوری دیجیتال بازتعریف شده‌اند: مثال‌هایی مثل تجارت الکترونیک، خدمات پزشکی آنلاین، آموزش آنلاین، کسب‌وکارهایی که فناوری را در هسته عملیاتشان جای داده‌اند.

3. توسعه شبکه ملی اطلاعات و اقتصاد رقومی (دیجیتال)

مطابق با سنجه های عملکردی ذیل ماده (64) قانون برنامه هفتم پیشرفت، تا پایان سال 1407 بایستی سهم اقتصاد دیجیتال از اقتصاد ملی به 10 درصد برسد.

فصل 13 : در اجرای بندهای (19) و (20) سیاست های کلی برنامه پنجساله هفتم و به منظور تحقق اهداف کمی زیر مطابق با احکام این فصل ، اقدام می شود:

4. اهداف کلان سیاست‌گذاری اقتصاد دیجیتال ایران

1. افزایش سهم اقتصاد دیجیتال در GDP ملی (هدف‌گذاری تا 10% در افق 1408).

2. توانمندسازی نیروی کار دیجیتال از طریق مهارت‌آموزی و آموزش‌های نوین.

3. تقویت زیرساخت‌های دیجیتال ملی شامل اینترنت پرسرعت، مراکز داده و خدمات ابری.

4. توسعه دولت دیجیتال برای شفافیت، کاهش فساد و ارتقای کیفیت خدمات عمومی.

5. افزایش تاب‌آوری سایبری و اعتماد عمومی به محیط دیجیتال.

6. تقویت نقش ایران در تجارت دیجیتال بین‌المللی و کاهش محدودیت‌های تجاری.

5. پیش‌بینی سهم اقتصاد دیجیتال از اقتصاد ملی تا پایان برنامه هفتم پیشرفت

6. گروه بندی استان ها

مطابق با نتایج حاصله و با فرض کنار گذاشتن تهران (به عنوان داده پرت) ، استان ها از لحاظ دامنه تغییرات (0.02 تا 0.31) در سه گروه طبقه بندی شده است:

دارای سهم بالا [0.2,0.31]

• شامل استان های آذربایجان شرقی، اصفهان، خراسان رضوی ، فارس (رنگ آبی)

• در این گروه استان فارس در بازه زمانی 1401-1407 نرخ رشدی بیش از سه استان دیگر را تجربه می کند. این امر گویای این مهم است که در این استان از منابع و امکانات موجود برای توسعه بازار کسب و کارهای دیجیتال بهره برداری نشده است و لازم است با برنامه های دقیق و تمرکز بر منابع، ظرفیت بالقوه استان به بالفعل تبدیل شود.

دارای سهم متوسط (0.1,0.2]

• شامل استان های آذربایجان غربی، البرز، خوزستان، قزوین، کرمان، گیلان، مازندران، یزد (رنگ زرد)

• در این گروه دو استان آذربایجان غربی و بعد از آن مازندران شرایطی مشابه استان فارس در گروه نخست را دارا هستند.

دارای سهم پایین (0.02,0.1]

• شامل استان های اردبیل، بوشهر، ایلام، چهارمحال و بختیاری، خراسان جنوبی، خراسان شمالی، زنجان، سمنان، سیستان و بلوچستان، قم، کردستان، کرمانشاه، کهکیلویه و بویراحمد، گلستان، مرکزی، لرستان، هرمزگان، همدان (رنگ نارنجی)

• در این گروه، استان سیستان و بلوچستان به شدت نیازمند برنامه های اجرایی است که با دستیابی به سهم تعیین شده، امکان کاهش شکاف دیجیتال آن با سایر استان ها کاهش یابد. استان های اردبیل، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، لرستان و هرمزگان نیز در مقایسه با سایر استان های هم گروه خود، وضعیتی مشابه استان فارس در گروه اول را دارند.

با در نظر گرفتن رویکرد متوازن در توزیع استانی سهم اقتصاد دیجیتال و کاهش تمرکز در استان تهران ، پیش بینی می شود سهم استان تهران در سال 1407، از 79.95 در سال 1401 به رقم 69.83 در سال 1407 کاهش یابد. این امر با تاکید بر کاهش تمرکز کسب و کارها و فعالیت های اقتصادی بزرگ و متوسط در این استان و دستیابی به رشدی متوازن در زیست بوم اقتصاد دیجیتال می باشد.

شایان ذکر است که سهم بالای استان تهران ناشی از استقرار شرکت/دفتر اصلی اکثر کسب و کارهای بزرگ در این استان می باشد که طبق استاندارد حساب های ملی (SNA) ، در صورت عدم وجود و انتشار حساب های مالی به تفکیک استان، علیرغم ارائه خدمات از سوی کسب و کارها در سایر استان ها، اطلاعات مالی مربوط به فعالیت اقتصادی آنها بصورت متمرکز برای استان محل استقرار دفتر اصلی می شود.

7. برنامه پیشنهادی جهت ارتقای سهم اقتصاد دیجیتال

به منظور "کاهش هزینه های اقتصادی" ، "افزایش سرمایه گذاری و رشد اقتصادی" ، "تسهیل رقابت و نوآوری" ، "افزایش ثبات اقتصادی" و "افزایش شفافیت" برای تهیه و تدوین برنامه عملیاتی مطابق با شرایط استان های هر سه گروه و با رویکرد "نهادسازی در زیست بوم اقتصاد دیجیتال" ، "توسعه متوازن با توجه به آمایش سرزمین" ، "کاهش تمرکز و انحصار" تدوین برنامه ها با الکوی زیر مورد پیشنهاد است:

الف) استان تهران

• توسعه بازار کسب و کارهای پلتفرمی در سایر کشورها (توسعه صادرات)

• جذب سرمایه گذار خارجی

• توسعه تعاملات با متخصصین و کارشناسان خارج از مرزهای کشور (تسهیل قرار گرفتن در زنجیره ارزش بین المللی)

ب) استان های گروه اول

• شناسایی استعدادها و اتصال آنها به شبکه های ملی و بین المللی

• توسعه زیست بوم استارتاپی کارآفرینی دیجیتال (گردشگری، صنایع دستی، ...)

• تسهیل حضور کسب و کارها در مناطق ویژه اقتصادی و برخورداری آنها از معافیت های موجود

• ارتقاء فضای اعتماد و تعامل بین کسب و کارها و نهادهای دولتی.

پ) استان های گروه دوم

• معرفی جذابیت های اقتصادی زیست بوم اقتصاد دیجیتال برای جذب سرمایه گذار

• حمایت های مالی و تسهیلات ویژه

• برگزاری رویدادهای تخصصی (مانند هکاتون های محلی).

ت) استان های گروه سوم

• اجرای برنامه های مستمر مهارت آموزی با استفاده از ظرفیت نهادهای عمومی موجود

• نگهداشت نیروی انسانی در استان

• حمایت از کسب و کارهای خرد و متوسط

• ایجاد بستر تعامل بین کسب و کارهای فعال در استان با سایر کسب و کارهای بزرگ حوزه اقتصاد دیجیتال

• تسهیل هوشمندسازی صنایع و سایر بخش های اقتصادی با اولویت در استان.

8. کسب‌وکارهای پلتفرمی

بر اساس مدل سه لایه‌ای اقتصاد دیجیتال، کسب‌وکارهای قابل تعریف در لایه دوم ، دربرگیرنده کسب‌وکارهایی است که مبتنی بر فناوری‌های دیجیتال، مدل کسب‌وکاری (Business Model) جدیدی را در چارچوب پلتفرم‌ها برای ارائه خدمات طراحی کرده‌اند.

سازمان توسعه همکاری‌های اقتصادی (OECD)، پلتفرم را یک سرویس دیجیتالی که تعامل بین دو یا چند مجموعه متمایز اما وابسته به هم از کاربران (اعم از شرکت ها یا افراد) را از طریق سرویس اینترنت تسهیل می‌کند، تعریف می‌کند و  بر اساس طبقه‌بندی‌های مختلف در گزارش‌های OECD و UNCTAD (و مرور نمونه‌های رایج پلتفرم‌ها)، می‌توان یک جدول جامع پلتفرم‌ها به این شکل تهیه کرد:

📚 منابع و رفرنس‌ها

• OECD (2019): Measuring the Digital Economy

• UNCTAD Digital Economy Reports (2021, 2022)