درمان ریشه دندان که در زبان عامیانه به آن عصبکشی گفته میشود، یکی از مهمترین درمانهای حفظ دندان طبیعی در دندانپزشکی است. این درمان هنگامی انجام میشود که پالپ یا عصب دندان، یعنی بافت نرم درونی که شامل اعصاب و رگهای خونی است، دچار التهاب یا عفونت شود. پالپ در قسمت مرکزی تاج و ریشه دندان قرار دارد و نقش حیاتی در تغذیه و رشد دندان در دوران کودکی و بلوغ دندانی دارد. زمانی که پوسیدگی دندان به عمق زیادی پیشروی کرده یا دندان در اثر ضربه دچار آسیب شده باشد، باکتریها میتوانند به داخل پالپ نفوذ کنند و باعث ایجاد درد، التهاب و در نهایت نکروز یا مرگ بافت پالپ شوند. در چنین شرایطی درمان ریشه تنها راه برای حفظ دندان است، زیرا در غیر این صورت عفونت گسترش یافته و منجر به از بین رفتن کامل دندان و در موارد شدید، عفونت استخوان فک خواهد شد.
پالپ دندان هنگامی که دچار عفونت میشود دیگر قابل ترمیم نیست. بدن نمیتواند بافت آسیبدیده را به طور طبیعی بازسازی کند، بنابراین باکتریها در داخل سیستم کانال ریشه باقی مانده و باعث التهاب بافتهای اطراف ریشه میشوند. این فرآیند اگر درمان نشود به تدریج منجر به تشکیل آبسه در اطراف انتهای ریشه خواهد شد. آبسه تجمع چرک ناشی از باکتریهاست که معمولاً با درد، تورم و حتی تب همراه است. درمان ریشه در این مرحله میتواند دندان را نجات دهد و از انتشار عفونت به استخوان و سایر نواحی صورت جلوگیری کند. هدف اصلی عصبکشی، پاکسازی کامل کانالهای ریشه از باکتریها و بافتهای مرده و سپس پر کردن و مهر و موم کردن آنهاست تا از ورود مجدد میکروبها جلوگیری شود.
درد یکی از بارزترین علائم آسیب پالپ است. این درد ممکن است به صورت مداوم، ضرباندار یا در هنگام تماس با سرما و گرما ایجاد شود. در موارد پیشرفته، درد حتی پس از برداشتن عامل محرک نیز ادامه دارد. برخی بیماران از درد هنگام جویدن شکایت دارند و گاهی تورم در لثه یا گونه نیز دیده میشود. تغییر رنگ تاج دندان نیز میتواند نشانه مرگ پالپ باشد، زیرا پس از نکروز، رنگ دندان به سمت خاکستری یا تیره میرود. در برخی موارد، بیمار ممکن است هیچ دردی احساس نکند اما عکس رادیوگرافی وجود عفونت یا ضایعه پریاپیکال را نشان دهد که در این حالت نیز نیاز به درمان ریشه وجود دارد.
درمان ریشه معمولاً در یک تا سه جلسه انجام میشود و شامل چند مرحله مهم است. نخست، دندانپزشک پس از بررسی دقیق با استفاده از رادیوگرافی، میزان آسیب و تعداد کانالهای دندان را مشخص میکند. سپس با تزریق بیحسی موضعی، دندان بیحس میشود تا بیمار هیچ دردی احساس نکند. پس از آن، تاج دندان به وسیله دریل مخصوص باز میشود تا مسیر دسترسی به پالپ فراهم گردد. در این مرحله، پالپ آسیبدیده به طور کامل خارج شده و کانالها با ابزارهای مخصوصی به نام فایل تمیز و شکلدهی میشوند. تمیز کردن کانالها معمولاً با شستوشوی مکرر با محلولهای ضدعفونیکننده انجام میگیرد تا بقایای باکتری و بافتهای مرده کاملاً حذف شود. پس از اطمینان از پاکسازی، کانالها خشک شده و با مادهای به نام گوتاپرکا پر میشوند. گوتاپرکا مادهای زیستسازگار است که در ترکیب با چسب مخصوصی، فضای داخل ریشه را بهطور کامل مهر و موم میکند تا هیچ فضای خالی برای نفوذ مجدد میکروبها باقی نماند. در نهایت، تاج دندان به وسیله مواد ترمیمی موقت یا دائمی بسته میشود و در صورت لزوم، در جلسه بعد روکش دائمی روی دندان قرار میگیرد تا از شکستگی آن جلوگیری شود.
پس از انجام درمان ریشه، ممکن است برای چند روز حساسیت یا درد خفیفی هنگام جویدن وجود داشته باشد که طبیعی است و معمولاً با مسکنهای ساده برطرف میشود. توصیه میشود بیمار تا زمان قرار دادن ترمیم نهایی، از جویدن مواد سخت با دندان درمانشده خودداری کند، زیرا دندان پس از عصبکشی نسبت به قبل شکنندهتر است. رعایت بهداشت دهان و دندان، مسواکزدن منظم و استفاده از نخ دندان در حفظ سلامت دندان درمانشده اهمیت فراوان دارد. همچنین مراجعه منظم به دندانپزشک جهت معاینه و کنترل وضعیت ترمیم، از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری میکند.
یکی از نگرانیهای بیماران این است که آیا دندان عصبکشی شده دوام دارد یا خیر. اگر درمان به درستی و با تکنیکهای استاندارد انجام شود و بیمار مراقبتهای پس از آن را رعایت کند، دندان درمانشده میتواند تا سالها و حتی مادامالعمر باقی بماند. با این حال، باید توجه داشت که پس از حذف پالپ، دندان دیگر منبع تغذیه داخلی ندارد و به مرور زمان ممکن است خشکتر و شکنندهتر شود، به همین دلیل استفاده از روکش برای محافظت از دندان توصیه میشود.
تعداد و شکل کانالهای ریشه در دندانهای مختلف متفاوت است. دندانهای قدامی معمولاً یک کانال دارند، در حالی که دندانهای خلفی بهویژه مولرها ممکن است تا چهار کانال یا بیشتر داشته باشند. به همین دلیل درمان ریشه در دندانهای خلفی پیچیدهتر است و به مهارت و دقت بیشتری نیاز دارد. در سالهای اخیر با استفاده از میکروسکوپهای دندانپزشکی، دستگاههای اپکس فایندر و فایلهای نیکل-تیتانیوم، دقت درمان به میزان چشمگیری افزایش یافته است.
پوسیدگیهای عمیق، ترکخوردگی یا شکستگی دندان، ترمیمهای وسیع و ضربههای ناگهانی از عوامل شایع آسیب پالپ هستند. در برخی موارد، حتی بدون وجود پوسیدگی قابل مشاهده، ضربه شدید به دندان میتواند موجب خونریزی داخلی و در نهایت مرگ پالپ شود. همچنین گرما یا سرماهای شدید ناشی از درمانهای قبلی یا مواد ترمیمی نامناسب نیز ممکن است موجب التهاب پالپ شوند.
اگر عفونت پالپ درمان نشود، باکتریها به سمت بافتهای اطراف ریشه پیشروی کرده و باعث تشکیل آبسه میشوند. این آبسه میتواند به استخوان فک، سینوسها و در موارد شدیدتر به جریان خون گسترش یابد و مشکلات عمومی در بدن ایجاد کند. علاوه بر این، از دست دادن دندان باعث جابهجایی سایر دندانها و اختلال در عملکرد جویدن میشود. به همین دلیل، درمان به موقع ریشه نه تنها برای حفظ دندان بلکه برای سلامت کلی دهان و بدن اهمیت دارد.
درمان ریشه در گذشته به دلیل محدودیت ابزار و تجهیزات، فرآیندی دشوار و گاه دردناک تلقی میشد. اما امروزه با پیشرفت فناوری، کیفیت و سرعت درمان به میزان زیادی افزایش یافته است. استفاده از میکروسکوپ دندانپزشکی امکان مشاهده دقیق ساختار داخلی دندان را فراهم میکند و احتمال باقیماندن باکتری یا کانالهای فرعی را کاهش میدهد. همچنین فایلهای چرخشی نیکل-تیتانیوم انعطافپذیری بالایی دارند و موجب کاهش خطر شکست فایل در کانال میشوند. در کنار این ابزارها، تصویربرداری دیجیتال سهبعدی یا CBCT کمک میکند تا دندانپزشک از تمام جزئیات ساختار ریشه آگاه شود و درمانی دقیقتر ارائه دهد.
برخی افراد تصور میکنند کشیدن دندان گزینه سادهتری است، اما باید توجه داشت که هیچ جایگزینی بهتر از دندان طبیعی نیست. پس از کشیدن دندان، برای حفظ زیبایی و عملکرد جویدن باید از ایمپلنت یا بریج استفاده کرد که هم هزینه بیشتری دارد و هم زمانبر است. در مقابل، عصبکشی روشی است برای حفظ دندان در جای خود و جلوگیری از تحلیل استخوان فک.
هزینه عصبکشی بستگی به عوامل مختلفی دارد؛ از جمله نوع دندان (قدامی یا مولر)، تعداد کانالها، میزان عفونت، نیاز به درمان مجدد یا استفاده از میکروسکوپ. در اغلب موارد، هزینه عصبکشی نسبت به جایگزینی دندان با ایمپلنت یا بریج بسیار مقرونبهصرفهتر است. بیماران باید در نظر داشته باشند که صرفهجویی در هزینه با مراجعه به افراد غیرمتخصص ممکن است در آینده هزینههای بیشتری برای درمان مجدد یا ترمیم شکستگی ایجاد کند.
در برخی موارد، دندانی که قبلاً عصبکشی شده به دلیل باقیماندن عفونت یا نفوذ مجدد باکتریها نیاز به درمان مجدد دارد. درمان ریشه مجدد شامل باز کردن ترمیم قبلی، خارج کردن مواد پرشده از کانالها و پاکسازی مجدد است. این فرایند به مهارت بیشتری نیاز دارد زیرا کانالها ممکن است تنگتر یا مسدود شده باشند. در مواردی که درمان مجدد امکانپذیر نباشد، از جراحی آپیکوکتومی استفاده میشود که شامل برداشتن نوک ریشه و پاکسازی ضایعه از طریق جراحی است.
عفونتهای درماننشده دندانی میتوانند اثرات مخربی بر سلامت عمومی بدن داشته باشند. مطالعات نشان دادهاند که وجود عفونت مزمن در دهان ممکن است با بیماریهای قلبی، دیابت و حتی عفونتهای سیستمیک در ارتباط باشد. از اینرو درمان به موقع ریشه دندان نه تنها جنبه زیبایی و عملکردی دارد بلکه در پیشگیری از مشکلات سیستمیک بدن نیز مؤثر است.
مهمترین راه پیشگیری از عصبکشی، رعایت دقیق بهداشت دهان و دندان است. مسواکزدن دوبار در روز با خمیر دندان حاوی فلوراید، استفاده از نخ دندان، محدود کردن مصرف قند و مواد شیرین و مراجعه منظم به دندانپزشک میتواند از پوسیدگیهای عمیق جلوگیری کند. همچنین استفاده از محافظ دهان در هنگام ورزشهای تماسی مانع از آسیب به دندانها میشود.
درد قبل از درمان معمولاً ناشی از التهاب و فشار داخل پالپ است و شدت زیادی دارد، در حالی که پس از درمان ریشه، درد در صورت وجود معمولاً ناشی از تحریک موقتی بافتهای اطراف ریشه است و طی چند روز برطرف میشود. در دندانهای عصبکشی شده، احساس سرما یا گرما از بین میرود اما بیمار همچنان فشار یا لمس را احساس میکند، زیرا گیرندههای عصبی در بافتهای اطراف دندان باقی میمانند.
قرار دادن روکش پس از درمان ریشه برای بازگرداندن استحکام و عملکرد طبیعی دندان بسیار توصیه میشود. در دندانهای خلفی که فشار جویدن زیاد است، احتمال شکستگی بدون روکش بیشتر است. روکش همچنین نقش مهمی در جلوگیری از نفوذ مجدد باکتریها به داخل سیستم ریشه دارد. انتخاب نوع روکش بستگی به شرایط دندان، موقعیت آن در دهان و ترجیح بیمار دارد.
در کودکان زمانی که پوسیدگی به پالپ دندان شیری نفوذ میکند، درمانی مشابه با عصبکشی اما سادهتر انجام میشود که به آن پالپوتومی یا پالپکتومی گفته میشود. هدف از این درمان حفظ دندان شیری تا زمان رویش دندان دائمی است. در بزرگسالان اما درمان ریشه با هدف حفظ دائمی دندان انجام میشود و نیاز به دقت بالاتری دارد.
امروزه مواد متنوعی برای پر کردن کانالهای ریشه مورد استفاده قرار میگیرند که هرکدام ویژگیهای خاصی دارند. گوتاپرکا هنوز متداولترین ماده است، اما در کنار آن، چسبهای رزینی یا بیوسرامیکها برای بهبود چسبندگی و مهر و موم کاملتر کانالها به کار میروند. این مواد خاصیت ضدباکتریایی دارند و از رشد مجدد میکروبها جلوگیری میکنند.
عکسهای رادیوگرافی در سه مرحله از درمان ضروری هستند: قبل از شروع برای تشخیص و برنامهریزی، در حین درمان برای بررسی طول کانال و در پایان برای تأیید پر شدن کامل کانالها. تصاویر دیجیتال امروزی با دقت بالا و دوز اشعه پایینتر، ابزار ارزشمندی برای اطمینان از موفقیت درمان محسوب میشوند.
بسیاری از بیماران به دلیل شنیدههای نادرست، از عصبکشی هراس دارند. در حالی که با بیحسیهای مدرن و تجهیزات جدید، درمان ریشه تقریباً بدون درد انجام میشود. حتی در اغلب موارد، بیمار پس از پایان درمان احساس راحتی و تسکین قابل توجهی دارد زیرا منبع اصلی درد یعنی عفونت و التهاب از بین میرود.
یکی از باورهای اشتباه این است که دندان پس از عصبکشی دیگر زنده نیست و باید کشیده شود. در واقع دندان عصبکشی شده هنوز به استخوان فک متصل است و در جویدن نقش فعالی دارد. همچنین برخی فکر میکنند اگر درد از بین برود نیازی به درمان نیست، اما این تصور غلط است زیرا با مرگ پالپ، درد ممکن است موقتاً از بین برود ولی عفونت همچنان فعال است و در آینده مشکلات جدیتری ایجاد میکند.
درمان ریشه دندان یکی از مؤثرترین روشها برای حفظ دندانهای طبیعی و جلوگیری از کشیدن آنهاست. این درمان اگر به موقع و به درستی انجام شود، میتواند سلامت و عملکرد دندان را برای سالهای طولانی تضمین کند. رعایت بهداشت دهان، مراجعه منظم به دندانپزشک و پیروی از توصیههای بعد از درمان، از عوامل اصلی موفقیت طولانیمدت عصبکشی به شمار میآیند.
