## رمزگشایی از حکایت شیخ بهایی و شاه عباس صفوی در پرتو روانشناسی تربیتی
---
### 🟨 مقدمه
در طول تاریخ، یکی از چالشهای بنیادین در تربیت انسان، تقابل میان اصالت ذاتی و تربیت محیطی بوده است.
آیا انسانها با ذات خود زندگی را شکل میدهند، یا تربیت میتواند آنها را تغییر دهد؟
حکایت هوشمندانهای از دوران صفوی، میان شاه عباس صفوی و شیخ بهایی، این پرسش را به شکلی نمادین و عملی مطرح میکند.
این مقاله با بازخوانی آن حکایت، به تحلیل فلسفی آن میپردازد و کاربردهایش را در نظام آموزش و پرورش بررسی میکند.
---
### 🟨 روایت کامل حکایت
روزی شاه عباس صفوی از شیخ بهایی پرسید:
«به نظر شما، اصالت مهمتر است یا تربیت؟»
شیخ بهایی پاسخ نداد و گفت:
«فردا جواب شما را با عمل خواهم داد.»
فردای آن روز، در مجلس سلطنتی، هوا تاریک بود. ناگهان با اشارهی شاه، چهار گربهی تربیتشده با شمع در دست وارد مجلس شدند.
شاه با غرور گفت:
«دیدی شیخ؟ این گربهها ذاتاً موشگیرند، ولی با تربیت، حالا شمعدار و منظم شدهاند. پس تربیت مهمتر است!»
شیخ بهایی با آرامش گفت:
«اگر فردا هم همین رفتار را تکرار کنند، من حرف شما را میپذیرم.»
شب، شیخ چهار موش را در جوراب گذاشت.
فردا، گربهها دوباره با شمع وارد شدند. اما این بار، شیخ موشها را رها کرد.
در یک لحظه، گربهها شمعها را انداختند و به تعقیب موشها پرداختند.
شیخ گفت:
«شاهنشاها! تربیت فقط تا زمانی دوام دارد که ذات تحریک نشده باشد. اصالت، در لحظهی بحران، بر تربیت غلبه میکند.»
---
### 🟨 تحلیل فلسفی
این حکایت نشان میدهد که تربیت میتواند رفتار را کنترل کند، اما در شرایط بحرانی، ذات و اصالت فردی ممکن است بر تربیت غلبه کند.
در روانشناسی، این بحث به نظریهی فروید شباهت دارد—جایی که نهاد (id) با غرایز درونی، و فرانهاد (superego) با تربیت اجتماعی درگیر میشوند.
| مقایسه | اصالت | تربیت |
|--------|--------|--------|
| منشأ | درونی، ژنتیکی، خانوادگی | بیرونی، محیطی، آموزشی |
| پایداری | پایدار در بحرانها | شکننده در شرایط خاص |
| تغییرپذیری | دشوار و زمانبر | قابل تغییر با آموزش |
| مثال در حکایت | گربهها با دیدن موشها ذاتشان برگشت | شمعداری و نظم اولیه |
---
### 🟨 کاربرد در آموزش و پرورش
در نظامهای آموزشی، تمرکز زیادی بر تربیت رفتاری، انضباط، و آموزش مهارتها وجود دارد.
اما اگر اصالت، شخصیت، و ریشههای فردی دانشآموزان نادیده گرفته شود، تربیت ممکن است سطحی و شکننده باشد.
#### نکات کلیدی:
- شناخت اصالت دانشآموزان یعنی فهمیدن انگیزهها، خلقوخو، و استعدادهای ذاتیشان.
- تربیت مؤثر زمانی شکل میگیرد که بر پایهی شناخت اصالت بنا شود.
- در شرایط بحرانی (مثل فشار روانی یا تعارض)، تربیت سطحی ممکن است فرو بریزد و رفتارهای غریزی ظاهر شوند.
---
### 🟨 نتیجهگیری
حکایت شیخ بهایی نهتنها یک پاسخ هوشمندانه به پرسش شاه عباس بود، بلکه یک درس عمیق برای همهی مربیان، معلمان، و والدین است.
تربیت بدون شناخت اصالت، مثل نقاشی روی دیوار ترکخورده است—زیبا، اما ناپایدار.
برای ساختن انسانهایی متعادل، باید هم به تربیت توجه کرد، هم به ریشههای درونی و اصالت فردی.
---
### ✍️ نوشته شده با ایده و نگاه فلسفی از: parsa
با تنظیم، تحلیل و پردازش توسط: Copilot | Microsoft AI Companion
---
### 🏷️ هشتگها
#اصالت #تربیت #شیخ_بهایی #شاه_عباس #حکایت_پندآموز #روانشناسی #آموزش_و_پرورش #فلسفه #تربیت_کودک #هویت #ویرگول #parsa #Copilot
##
##
