احتمــالا تــا الان دیــد مناســبی نســبت بــه هــوش مصنوعــی پیــدا کردهایــد. دانســتیم هــوش مصنوعــی دانشــی مهندســی اســت کــه رایانههــا را هوشــمند میکنــد. همچنیــن بــه اهمیــت هــوش مصنوعــی پــی بردیــم. دانســتیم کــه در آینــدهای نــه چنــدان دور، ایـن فنـاوری مسـبب برتـری و پیشـتازی برخـی کشــورها در زمینههــای مختلــف خواهــد شــد. اگــر یکــی دو قــرن عقــب برویــم خواهیــم دیــد کــه ماشـین بخـار مایـه برتـری بعضـی از کشـورها شـد و کشــورهایی کــه ایــن فنــاوری را نداشــتند مســتعمره کشــورهایی کــه ایــن برتــری را داشــتند مــی شــدند. البتــه هــوش مصنوعــی یــک پدیــده تــک بعــدی نیسـت و از قسـمتهای گوناگـون تشـکیل شـده کـه یکــی از ایــن قســمت هــا داده (Data) اســت.
امـا داده چـه ارتباطـی بـا هـوش مصنوعـی دارد؟ در یـک گـزاره خیلـی سـاده میتـوان گفـت کـه هـوش مصنوعـی از داده بـه عنـوان اطالعـات مـورد نیـاز برای حــل یــک مســئله اســتفاده میکنــد.
بـه عنـوان مثـال شـاید توجـه کـرده باشـید کـه در اینســتاگرام، دســتهای از مطالــب کــه دوســت داریــد، بیشــتر نمایــش داده میشــوند. در اینجــا ســابقه لایکهــا و ســرچهای شــما یــک دیتــا محســوب میشــود. در واقــع سیســتم هــوش مصنوعــی اینســتاگرام میتوانــد بــا اســتفاده از ایــن دیتــا، ســلیقه شــما را پیــش بینــی کنــد.
اما مسئله دیتا چقدر مهم است؟
دیتــا ماننــد نفــت اســت! بــه نفــت طــای ســیاه میگوینــد، چــرا کــه عامــل پیشــران صنایــع جهــان اسـت. اهمیـت نفـت بـه قـدری بـود کـه بـه خاطـر آن جنــگهــای زیــادی صــورت گرفــت؛ بــرای فنــاوریهـای فـردا، داده همیـن نقـش را ایفـا خواهـد کـرد. در حقیقـت داده عاملـی حیاتـی بـرای صنایـع فرداسـت. احتمــالا روشــن شــد کــه شــرکتی مثــل گــوگل کــه ایــن همــه ســرویسهای بــا کیفیــت ارائــه میکنــد چـرا از شـما حتـی یـک ریـال هـم پـول نمیگیـرد؟! امـا ایـن سـوال مطـرح اسـت برخـورد حکومـت هـا بـا ایـن پدیـده قـدرتزا چگونـه اسـت؟ جــواب ایــن جاســت؛ برخــی از حکومتهــا بــه اهمیــت ایــن پدیــده پــی بردهانــد. آنهــا ســعی میکننــد ایــن پدیــده را بــه گونــهای جهتدهــی کننــد کــه هــم بــه قدرتشــان اضافــه کنــد و هــم مواظـب باشـند تـا از داده کاربرانشـان سـوء اسـتفاده نشــود. ایــن فراینــد بــا مفهــوم «حکمرانــی داده» انجــام میشــود.
حکمرانی داده چیست؟
حکمرانــی داده، عبــارت اســت از: «یــک سیســتم جامــع از حقــوق تصمیمگیــری و پاســخگویی بــرای فرایندهــای مربــوط بــه اطالعــات». ایــن چارچــوب حقوقــی، توضیــح میدهــد کــه چــه کســی بــا چــه ویژگیهایــی، تحــت چــه شــرایطی و بــا چــه روشهایــی میتوانــد از دادههــا اســتفاده کنــد. بیاییــد بــرای مثــال بــه مــدل حکمرانــی داده در برخــی از کشــورها و جوامــع بپردازیــم.
۱ .اتحادیه اروپا
اتحادیــه اروپــا طرحــی جامــع در رابطــه بــا حاکمیــت داده بــه نــام GDPR( رگوالتــوری جامــع حفاظــت از داده یــا Protection Data General Regulation )دارد. هــدف ایــن قانــون سادهســازی نظــارت بــر کســبوکارهای آنلایــن اســت و بنابرایــن هــم شــهروندان و هــم کســبوکارهای مختلــف در اتحادیــه اروپــا میتواننــد از منافــع ایــن قانــون در اقتصــاد دیجیتالــی بهرهمنــد شــوند. بــر اســاس ایــن قانــون همــه پلتفرمهــای آنلایــن کــه بــا اتحادیــه اروپــا مــراوده دارنــد بایــد دادههــای شــخصی کاربرانشـان را بـا حداکثـر محرمانگـی نگهـداری کنند. بـه عبـارت دیگـر، ایـن دادههـا بـه هیـچ وجـه نبایـد بــدون رضایــت صریــح صاحــب اطلاعــات بــه طــور عمومــی در دســترس قــرار گیــرد. عــلاوه بــر ایــن، هیــچ نوعــی از اطلاعــات شــخصی نیــز نمیتوانــد خــارج از مبانــی اساســی مقــررات وضــع شــده، مــورد اســتفاده واقــع شــود. تقریبــا همهی شــرکتهای بــزرگ دنیــا همچــون گــوگل، فیســبوک، آمــازون و ... بایــد خــود را بــرای پذیــرش GDPR و انطبــاق بــا آن آمــاده کننــد.
۲ .انگلستان
انگلســتان قانونــی موســوم بــه «قانــون حفاظــت از داده» (Protection Data Act) دارد. ایــن قانــون ناظــر بــه نهادهــای دولتــی و شــرکتهایی تعریــف میشــود کــه داده مــردم را نگهــداری میکننــد. هــدف از ایــن قانـون ایـن اسـت کـه حقـوق کاربـران حفـظ شـود و دادههایشــان بــه صــورت درســت اســتفاده شــود. ایــن قانــون میتوانــد شــرکتهــای متخلــف را تــا پانصــد هــزار یــورو هــم جریمــه نمایــد. ایـن قانـون چندیـن اصـل سـختگیرانه دارد. برخـی از ایـن اصـول عبارتنـد از:
- استفاده منصفانه، قانونی و شفاف از دادهها
- اسـتفاده از اطلاعـات صرفـا بـرای اهـداف خـاص و شـفاف
- عدم نگهداری داده بیش از مدت زمان الزم
- تضمیــن حفــظ امنیــت اطالعــات در برابــر پــردازش غیرقانونــی، تخریــب یــا ســرقت
3 .کره جنوبی
در کشــور کــره جنوبــی نیــز مســئله حفاظــت از اطلاعـات شـخصی کاربـران مـورد توجـه قـرار گرفتـه و تقســیم کاری مشــخص بــرای ایــن امــر در میــان نهـاد هـای گوناگـون، صـورت پذیرفتـه اسـت. بعضـی از ایـن نهادهـا را درکنـار وظیفـهای کـه در ایـن حـوزه دارنــد، را ذکــر میکنیــم: - کمیســیون حفاظــت از اطالعــات شــخصی (PIPC یــا Protection Information Personal Commission): مســئول نظــارت بــر نحــوه نگهــداری و اســتفاده از اطلاعــات
- کمیســیون خدمــات مالــی (FSC یــا The Commission Services Financial): حفاظــت از دادههــای مالــی و اعتبــاری
- کمیســیون ملــی حقــوق بشــر: حفاظــت از دادههــای کاربــران بــه عنــوان یکــی از مصادیــق حقــوق بشــر. - ســازمان اینترنــت و امنیــت کــره جنوبــی (KISA): ارائــه پشــتیبانی و کمــک بــه دولــت و ســازمانهای دولتــی در زمینــه حفاظــت از دادههــا.
۴ .چین
دادههــا در چیــن، دارایــی اســتراتژیک دولتــی محســوب میشــوند و تحــت قوانینــی ســختگیرانهتر از مقـررات عمومـی حفاظـت از دادههـای اروپـا، قـرار دارنــد. بــر اســاس اصــول حکمرانــی داده چیــن، حریــم شــخصی شــهروندان از ســطح بسـیار بالایـی از امنیـت و حفاظــت برخـوردار اسـت. ایـن در حالـی اسـت کـه دولـت بـه منظـور حفـظ امنیـت ملـی کشـور، میتوانـد بـه هـر دادهای دسترســی یابــد!
موضــوع بــه ایــن مهمــی در ایــران چــه جایگاهــی دارد؟
ایــن موضــوع در ایــران تــا حــدود زیــادی مغفــول واقـع شـده و هنـوز مقـررات مشـخصی بـرای تنظیـم حکمرانــی داده نداریــم. چندیــن مــورد از مشــکالت نبـود قانـون حاکمیـت داده در ایـران را ذکـر میکنیـم :
۱ .دسترسـیهـای بـی نظـم بـه داده: در سـالهای گذشـته، چنـد تـن از مدیـران اپلیکیشـنهای داخلـی از درخواســت نهادهــای امنیتــی و انتظامــی بــرای دسترسـی بـه اطالعـات کاربـران، بـدون داشـتن حکـم قضایــی از دادگاه گلایــه داشــتهاند.
۲ .درز اطلاعـات: طـی سـه سـال اخیـر شـاهد درز اطالعــات کاربــران و دادههــای مــردم از دســتگاههای دولتــی و غیــر دولتــی از جملــه بانکهــا، بنــادر، اپلیکیشــنهای ایرانــی و غیــره بودهایــم کــه باعــث شـد داده کاربـران بـه راحتـی در فضـای مجـازی قابـل دسترسـی باشـد.
۳ .تهدیــد هــای امنیتــی: کشــورهای مســتکبر از ایــن دادههــا بــه عنــوان ابــزار جاسوســی اســتفاده میکننــد. ایــن گونــه میتواننــد بــا شــناختی کــه از مـا بـه دسـت مـی آورنـد، سیاسـت بهتـری بـرای غلبــه بــه کشــورمان انتخــاب کننــد. نـکات مهـم بـرای رسـیدن بـه یـک قانون منسـجم حاکمیت داده:
۱ .خواست مردم
پیــش از هــر چیــز بایــد بــه حقــوق مــردم در قوانیـن توجـه ویـژه شـود. بایـد مفاهیمـی مثــل آزادی و حریــم خصوصــی در ایــن قوانیـن یکـی از ارکان مهـم باشـد. ایـن تنهـا راه اســت کــه میتــوان افــکار عمومــی را همــراه ســاخت.
۲ .مشــارکت کســب و کارهــا در فراینــد تصویــب
نکتــه بعــدی مشــارکت دهــی بخــش خصوصــی و متخصصیــن در تصمیــم گیــری اســت. در رونــد سیاســت گــذاری یــک مســئله افــراد متخصــص حضــور ندارنــد.
محمد فاتح.
