در نخســتین انقـلاب صنعتــی تواناییهایــی کــه در اختیـار انسـان و حیـوان بـود بـه ماشـین بخـار انتقـال یافــت و علاوه بــر برهــم زدن تعــادل میــان اقشــار مختلــف، موجــب دامــن زدن بــه اســتعمار نیــز شــد. چنانکـه بعضـی از کشـورها از نظـر صنعتـی و نظامـی جهـش کردنـد و باقـی کشـورها جـا ماندنـد. حـال بـه یـک دوره سرنوشـت سـاز دیگـر پـا گذاشـته ایـم. در ایـن دوره علـم و فنـاوری در تلاش اسـت تـا توانایـیهــای انحصــاری ذهــن انســان را بــه ماشــین منتقــل کنــد. دوره ای کــه در آن هـوش مصنوعـی نقـش بــه ســزایی دارد. گوشــه ای از فناوریهــای ایــن حــوزه اختصاصــی اســت یعنــی متمرکــز و محــدود بــر روی برخــی تواناییهــای انســان اســت؛ بــرای مثــال در محیطهــای نظامــی بــا اســتفاده از تصاویــری کــه پهپادهــا ضبــط مــی کننــد میتوانــد تمــام تحــرکات را رصــد کننــد یــا تشــخیص ســرطان بــا اســتفاده از دادههــا.
امـا ایـن داسـتان جنبـه دیگـری هـم دارد، هـوش مصنوعــی عمومــیای هــم وجــود دارد کــه تمــام توانایــی هــا ذهــن انســان را در برمیگیــرد. بــه ایــن معنــا کــه ایــن هــوش علاوه بــر یادگیــری، توانایــی انتــزاع و حتــی ارتقــا کارکردهــای ذهــن انســان را هــم دارد یــا شــاید بهتــر اســت بگوییــم قــرار اســت داشـته باشـد و اگـر ایـن اتفـاق رقم بخـورد حـوزهای از زندگـی بشـری نیسـت کـه از آن متاثـر نشـود. هرچند بعضـی از دانشـمندها تشـکیک میکننـد کـه مـا بتوانیم روزی بـه هـوش مصنوعـی عمومـی دسـت پیـدا کنیـم و بـه عقیـده آنهـا تمـام تواناییهایـی کـه تـا کنـون کســب کردهایــم، تواناییهــای هــوش مصنوعــی محـدود یـا اختصاصـی بـوده انـد. بـا ایـن حـال، اگـر چــه در حــال حاضــر احتمــال آن آنقدرهــا هــم زیــاد نیسـت امـا عواقـب آن بسـیار شـگرف اسـت و بـا یـک محاســبه ســاده آمــاری و امیــد ریاضــی گرفتــن بــا توجـه بـه سـرعت پیشـرفت ایـن حـوزه، خواهیـم دیـد کـه نبایـد بـه سـادگی از کنــار ایــن قضایــا گذشـت. حـالا اگـر گسـتردگی فـوق العـاده بـالای کاربردهـا و نفــوذ ایــن فنــاوری را در نظــر بگیریــم، بدیهتــا کشـورهایی کـه در زمینـه هـوش مصنوعـی پیشـرفت میکننــد در بســیاری از زمینــه هــا از ســایر کشــورها پیشـی خواهنــد گرفــت. پــس کشــورها بــر ســر ایــن پیشـرفت مسـابقهای را آغـاز کردهانـد. مثلا بایـدن در چنـد مـاه اخیـر بـر سـر جنگشـان بـه چیـن چندیـن بـار بـه موضـوع هـوش مصنوعـی اشـاره کـرده و عملا ان را بــه عنــوان یکــی از ابعــاد ایــن جنــگ دانســته اسـت. خـود چیـن بـه میـزان زیـادی سـرمایه گـذاری در ایـن زمینـه کـرده اسـت تـا جایـی کـه بیشـترین رشــد در ســرمایه گــذاری ایــن حــوزه بــه چینیهــا منتســب اســت. کــره جنوبــی هــم در برنامــهای کــه تــا ســال 2050 اش تدویــن کــرده، هــوش مصنوعــی را یکـی از محورهـای مهـم خـودش قـرار داده اسـت. کشــور هــای اطــراف مــا مثــل امــارات بــا اعلام اینکــه 100 ویــزا طلایــی بــه برنامــه نویسهــا مــی دهــد خــودش را آمــاده کــرده اســت و نزدیــک چنــد ده کشــور هــم ســندهــای هــوش مصنوعیشــان را تدویـن کـرده انـد و ایـن هـا همـه نشـان از اهمیـت ایــن قضیــه دارد. ایــن تـلاش یکپارچــه کشــورها در ایـن حـوزه گویـا آن اسـت کـه اگـر انقـاب صنعتـی اول باعـث بـر هـم زدن خطـی تعـادل میـان کشـورها بـود، هـوش مصنوعـی ایـن تعـادل را نمایـی بـر هـم میزنـد.
حـال میرسـیم بـه کشـور خودمـان؛ مـا از معـدود کشـورهایی هسـتیم کـه هنـوز سـند اسـتراتژیکی برای مواجههمــان بــا هــوش مصنوعــی تدویــن نکردهایــم. روی نقشــه دنیــا تعــدادی از کشــورهای آفریقایــی و تعـداد محـدودی از کشـورهایی هسـتند کـه سـطحی از پیشــرفتگی را داشــته باشــند ولــی هنــوز ســند هــوش مصنوعــی شــان را بــه صــورت کلان تدویــن نکــرده باشــند.
در چنیـن رقابـت شـدیدی، کشـورهایی کـه زودتـر و جدیتـر بـه مسـئله ورود میکننـد بـه راحتـی قطـار سـریع السـیر ایـن فنـاوری را در جهتـی کـه خودشـان بخواهنـد پیـش خواهنـد بـرد و تمـام کسـانی کـه بـه هــر دلیلــی، از قافلــه عقــب ماندهانــد، در واگنهــای عقبـی و آخـر ایـن قطـار جـا خواهنـد گرفـت، جایـی کــه نــه حــق اعتراضــی بــه چیــزی هســت نــه حــق انتخابــی بــرای نــوع اســتفاده از ایــن فناوریهــا. و تمــام اینهــا نگاهــی خوشــبینانه و امیدوارانــه اســت کـه شـما را سـوار واگـن زغـال سـنگ نکننـد کـه بـه عنـوان سـوخت مصـرف شـوید! اتفاقـی کـه در تمـام انقالبهــای صنعتــی پیشــین بــا شــدت و حــدت رخ داد.
در چنیــن رابطــه اســتفاده از فنــاوری، بــه ســرعت مفاهیمـی چـون اسـتقلال و آزادی تمامـا زیـر سـوال خواهــد رفــت. شــما همچنــان ســوار قطاریــد و از پســماندههــای ایــن فنــاوری چیزهایــی بــه شــما هــم خواهــد رســید امــا فقــط آنچــه کــه تصمیــم گرفتهانـد بـه شـما برسـد، شـما اختیـاری در انتخـاب نداریــد، هزینــهای کــه شــما بــرای دریافــت همــان پسـماندههـا میدهیـد بسـیار گـزاف اسـت و سـود آن هــم بــه ســادگی بــه جیــب ســواران لوکوموتیــو ایــن قطـار خواهـد رفـت. ایـن را بگذاریـد کنـار اینکـه نـه تنهــا حــق آزادی شــما در انتخــاب نــوع اســتفاده از ایــن فنــاوری از شــما گرفتــه میشــود، کــه خــود ایــن فنــاوری عواقــب و نتایــج جانبــیای دارد کــه ایــن مفاهیــم را زیــر ســوال میبــرد. ســادهترین و پیــش پــا افتادهتریــن مثــال آن نتایجــی اســت کــه هـوش مصنوعـی و اسـتفاده از آن در انتخابـات 2016 ایــاالت متحــده بــه همــراه داشــت. بــا وجــود اثبــات نقـش ایـن الگوریتمهـا در جهـت دهـی مـردم، هنـوز هــم میتــوان گفــت آزادانــه و بــا اختیــار رای داده شـد؟ صـدر ایـن سـلب آزادی، آنجایـی اسـت کـه ایـن فنـاوری مثـل اسـلحه ای بـر سـر شـما باشـد کـه هـر کجــا نخواســتید مطیــع باشــید، یــک توانایــی جدیــد از آسـتینش بیـرون کشـیده شـده و سـرتان را نشـانه میــرود، افرادتــان را تــرور میکننــد، مــورد حملــه ســایبری قرارتــان میدهنــد، اطلاعــات غلــط بــه شــما میدهنــد و ...
در چنیــن شــرایطی و بــرای پیشــگیری از وقــوع چنیــن اتفاقاتــی مــا دو راه داریــم:
یــا ریــل گــذاری آنهــا را قبــول داریــم کــه بایــد آنقـدر مطـرح باشـیم تـا در تعییـن باقـی مسـیر ایـن ریـل و هدایـت قطـار نقشـی داشـته باشـیم یـا دسـت کـم در لوکوموتیـو اصلـی نشسـته باشـیم و خودمـان از پیــش برندههــای اصلــی ایــن حــوزه بــه حســاب بیاییـم.
یــا از اســاس ریــل گــذاری و مســیر آینــدهای کــه بــرای ایــن فنــاوری تعریــف کــرده انــد یــا دســت کــم بخشــی از آن را قبــول نداریــم، کــه ایــن عــزم جـدی میخواهـد تـا هـم سیاسـتگذاری در خصـوص ریـل گـذاری را انجـام دهیـم و هـم دانـش و فنـاوری بـرای حرکـت قطـار یـا دسـتکم لوکوموتیـوی بـرای خودمــان را کســب کنیــم.
تمامــی اینهــا در کنــار ایــن اســت کــه هدایــت کننـدگان ایـن قطـار هـم بیـکار نمـی نشـینند شـما را تماشــا کننــد کــه هــر کار دوســت داریــد انجــام دهیــد و اگــر دیــر بجنبیــد آنهــا حتــی چارچــوب ورود شــما بــه مســئله را هــم تعییــن خواهنــد کــرد. یعنـی «اگـر تـا الان در واگنهـای عقـب بـودهایـد و میخواهیـد بـه سـر قطـار حرکـت کنیـد قواعـدش را مـا تعییـن میکنیـم» و ایـن میشـود کـه چشـم بـاز میکنیــد و میبینیــد مشــابه آنچــه کــه NPT بــرای هســتهای رقــم زد، بــرای هــوش مصنوعــی و حتــی فراتــر از آن، تمــام فناوریهــای درگیــر در انقــاب صنعتــی چهــارم رقــم میخــورد و شــما بایــد در نظـام آنهـا و پاسـخگو بـه آنهـا و بـا اجـازهای آنهـا در ایــن زمینــه فعالیــت کنیــد و بــه اتهــام رعایــت نکـردن قوانینـی کـه خودشـان کوچکتریـن اعتقـادی بــه آنهــا ندارنــد، در ســطح جهانــی یــک مجرمیــد! اتفــاق قریــب الوقوعــی کــه برداشــته شــدن گامهــای اولیـهای آن را شـاهدیم و اگـر دیـر بجنبیـم جـز واگـن زغالســنگ جــای مــا نخواهــد بــود.
فاطمه پرداختی.
