وقتی یک کلیک ساده تبدیل به یک پرونده قضایی می‌شود

جرایم سایبری دیگر آن داستان های دور و عجیب چند سال پیش نیستند. امروز با یک گوشی ساده، یک اینترنت متوسط و کمی بی احتیاطی، هر کسی می‌تواند قربانی شود. از هک شدن اکانت اینستاگرام گرفته تا خالی شدن حساب بانکی، از انتشار عکس خصوصی تا جعل هویت دیجیتال. دنیای آنلاین، همان قدر که فرصت می‌دهد، زمینه سوء استفاده هم دارد.

من پیمان محمدپور هستم، کارشناس رسمی دادگستری در حوزه جرایم سایبری، دکتری مهندسی فناوری اطلاعات از دانشگاه تهران و بنیانگذار و مدیر تیم جرایم سایبری فایل فاکس filefox.ir. سال هاست که از نزدیک با پرونده‌های واقعی سروکار دارم. پرونده هایی که اغلبشان با یک اشتباه کوچک شروع شده اند و به دردسرهای بزرگ ختم شده اند.

نکته مهم این است که بیشتر قربانیان، نه بی سوادند و نه بی احتیاط مطلق. مشکل اصلی اینجاست که ذهن ما هنوز با سرعت رشد تهدیدهای دیجیتال هماهنگ نشده. ما هنوز فکر می کنیم اگر آنتی ویروس داریم یا رمز عبور گذاشته ایم، همه چیز امن است. در حالی که واقعیت خیلی پیچیده تر از این حرف هاست.

جرایم سایبری دقیقا از کجا شروع می شوند

خیلی از جرایم سایبری از جایی شروع می شوند که اصلا به نظر خطرناک نمی آید. یک پیام واتساپی که می گوید:

بسته پستی شما در انتظار تایید است.

یک پیامک ظاهرا رسمی از بانک که می‌گوید:

مبلغی به حساب شما واریز شده است

و یا یک لینک تخفیف وسوسه انگیز یا حتی یک تماس تلفنی که طرف مقابل خیلی حرفه ای و مطمئن صحبت می کند.

مهاجمان سایبری بیشتر از تکنولوژی، روی روان انسان کار می کنند. ترس، عجله، طمع یا کنجکاوی. همین چهار عامل کافی است تا یک کاربر منطقی هم اشتباه کند. به همین دلیل است که حتی افراد تحصیل کرده هم قربانی می شوند.

چرا بیشتر قربانیان دیر متوجه می شوند

در بسیاری از پرونده هایی که بررسی کرده ام، قربانی هفته ها یا حتی ماه ها بعد متوجه جرم شده. چون جرایم سایبری همیشه با سر و صدا همراه نیستند. گاهی فقط یک دسترسی کوچک داده شده، یک مجوز ساده، یک بار ورود از یک دستگاه ناشناس.

وقتی هم که نشانه ها ظاهر می شوند، مثل برداشت پول یا تهدید به انتشار اطلاعات، کار از کار گذشته. ردپاها پاک شده اند، حساب ها جابجا شده اند و پیگیری فنی و حقوقی سخت تر شده.

تصور اشتباه رایج درباره هکرها

بیشتر مردم فکر می کنند هکرها نابغه های عجیب با سیستم های پیچیده هستند. در حالی که بخش بزرگی از جرایم سایبری توسط افراد معمولی انجام می شود که فقط ابزار آماده دارند. ابزارهایی که در دارک وب یا حتی کانال های تلگرامی فروخته می شوند.

این یعنی تهدید فقط از طرف گروه های بزرگ نیست. یک فرد عادی با انگیزه مالی یا انتقام شخصی هم می تواند آسیب جدی وارد کند.

چند ثانیه مکث: نقش آگاهی در پیشگیری واقعی

برخلاف تصور عمومی، پیشگیری واقعی از جرایم سایبری فقط با نرم افزار حل نمی شود. آگاهی مهمترین لایه امنیت است. اینکه بدانیم چه لینکی را نباید باز کنیم، چه اطلاعاتی را نباید ارسال کنیم و در چه شرایطی باید شک کنیم.

آموزش درست باعث می شود کاربر قبل از کلیک مکث کند. همین مکث چند ثانیه ای، در بسیاری از موارد جلوی یک فاجعه را می گیرد.

اگر قربانی شدیم چه کار کنیم

اولین و بدترین کار، پنهان کردن موضوع است. بسیاری از افراد از ترس قضاوت یا آبرو، زمان طلایی پیگیری را از دست می دهند. در جرایم سایبری، زمان نقش حیاتی دارد. هر ساعت تاخیر می تواند مسیر رسیدگی را سخت تر کند.

جمع آوری مستندات، حفظ پیام ها، اسکرین شات ها و مراجعه به مسیر درست حقوقی و فنی، شانس موفقیت را بالا می برد. برخورد احساسی یا اقدام خودسرانه، معمولا شرایط را بدتر می کند.

جمع بندی ساده و البته واقعی

جرایم سایبری بخشی از زندگی دیجیتال امروز هستند، نه یک اتفاق استثنایی. هر چقدر حضور ما در فضای آنلاین پررنگ تر می شود، اهمیت آگاهی و مراقبت هم بیشتر می شود. امنیت سایبری ترسناک نیست، پیچیده هم نیست، فقط نیاز به توجه و شناخت دارد.

اگر یک نکته را از این مطلب بخواهید به خاطر بسپارید، این است: در فضای دیجیتال، ساده ترین تصمیم ها می توانند بزرگترین تبعات را داشته باشند. کمی مکث کنید، خوب فکر کنید و بعد کلیک کنید.