مانور نمادها در اقتصاد شهر

آن روز که LEENCH در خصوص نمادهای شهری سخن می‌گفت و برای حاضران از طرحی به نام نشانه‌های شهری رونمایی می‌کرد، هیچگاه شاید نه خودش و نه هیچ‌کسی متوجه نبود که سال‌ها بعد این نماد و نشانه‌های شهری تا چه اندازه بر اقتصاد، فرهنگ و اجتماع یک جامعه شهری تاثیرگذار خواهند بود. هرچند منظور او این بود که نشانه‌های شهری در کنار راه‌ها، گره‌ها، لبه‌ها و محلات می‌توانند به خوانایی شهر کمک کنند، اما با اهمیت یافتن روز افزون گردشگری در اقتصاد شهرها و بروز و ظهور کلیدواژه‌هایی همچون برندینگ شهری، نمادها و نشانه‌های شهری از زوایای دیگری مورد توجه قرار گر فتند. شهرسازان و برنامه ریزان شهری دریافته‌اند نمادهای یک شهر بیش از آنچه در گذشته تصور می‌شد، اهمیت داشته و چنانچه به درستی استفاده شوند، می‌توانند به‌تنهایی معادلات توسعه صنعت گردشگری را تغییر داده و آوازه شهر را به همه جهان برسانند. امروز این سوال وجود دارد که کشورها و شهرهای دیگر چگونه از نمادها و نشانه‌های خود استفاده می‌کنند و آیا کلان‌شهر اصفهان به درستی از نشانه‌های هویتمند و هویت‌ساز خود بهره برده است؟ پیش‌بینی‌ها و آنچه آمارها می‌گوید اینگونه است که در سال آینده بیش از یک میلیارد و 500 میلیون نفر گردشگر در دنیا خواهد بود و اسناد بالادستی کشور نیز آنچه برای افق 1404 مشخص کرده این است که حداقل باید 20 میلیون گردشگر سهم ایران باشد. در سال‌های اخیر توسعه گردشگری به یکی از دغدغه‌های عمومی‌میان مدیران و فعالان اقتصادی بدل شده است، تا جایی که برخی این صنعت را «تنها امید توسعه» می‌نامند. مفهوم گردشگری نیز در سال‌های اخیر دستخوش تغییرات بنیادی شده است. گردشگری از سفر فقط به منظور سیاحت فاصله گرفته و امروز، جابه‌جایی موقت به هر دلیل از جمله آموزش یا درمان نیز در زمره سفرها واقع می‌شود. گردشگری شهری یکی از بسترهای مهم است؛اما در این میان شهرهای کشور نتوانسته‌اند موفق باشند و آن شهرهایی هم که موفق بوده‌اند به واسطه آثار تاریخی مشهوری بوده که در دل خود جای داده‌اند، در واقع تعدد متولیان امر، نبود زیرساخت‌های گردشگری و تجهیزات مورد نیاز از علل موفق نبودن این صنعت است.یکی از فرصت‌هایی که سال‌هاست آن را نادیده گرفته ایم، نقش نمادها و نشانه‌های شهری است؛ در ایران که تنوع معماری، فرم، کالبد و کارکرد شهرها با یکدیگر متفاوت است در زمینه نمادها و نشانه‌ها می‌توانست نقش ویژه‌ای بازی کند، اما تاکنون این موضوع مهم را نادیده گرفته است. این در حالی است که اگر به شهرهای موفق دنیا نگاهی کنیم خواهیم دید هر کدام از آنها هویتی متفاوت دارند و همین هویت متفاوت آنها نسبت به شهرهای دیگر جهان، آنها را متمایز می‌کند. گاهی شهرهایی هستند که هویت نداشته، اما طی همین سال‌های غفلت، مدیران ما برای شهرهای خود هویت‌سازی کرده‌اند. به همین دلیل است که باید نقش المان‌ها و نمادهای شهری را جدی گرفت؛ در واقع المان هر شهر و نمادی که برای شهرها تعریف می‌شود حکم شناسنامه را برای شهرها بازی می‌کنند. مثال در این زمینه بسیار است. ایفل برای پاریس، کولوسئوم برای رم، مجسمه آزادی برای نیویورک و.... گاهی نمادها چنان قدرتی می‌یابند که خودشان به تنهایی حتی از محل استقرارشان نیز مشهورتر می‌شوند؛ نمونه بارز آن برج پیزاست که از خود شهر، آوازه جهانی بیشتری پیدا کرده است. نقش مدیران شهری و متولیان امر بیش از پیش اهمیت پیدا می‌کند. نمادها باید به گونه‌ای انتخاب شوند که به شهرها معنی داده و با هویت تاریخی و کارکرد شهرها در تناقض نباشند. کلان‌شهر اصفهان به عنوان یکی از شهرهای تاریخی ایران که پتانسیل‌های خوبی برای توسعه صنعت گردشگری دارد از نمادهای قدرتمندی برخوردار است. گرچه بسیاری از زیبایی‌های تاریخی این شهر توسط افراد متعدد ناآگاه از بین رفته است، اما هنوز می‌توان از میدان نقش جهان، سی‌وسه پل و پل‌خواجو به عنوان نمادهای اصفهان نام برد. در این میان مادی‌هایی نیز وجود دارند که کمتر مورد توجه واقع شده‌اند. کوه صفه یکی از دارایی‌های منحصر به‌فرد اصفهان است که می‌تواند به اقتصاد شهری این کلان‌شهر کمک‌های قابل توجهی کرده و به نماد طبیعی اصفهان بدل شود. نمادهای زیبا و فلسفه‌آمیزتری نیز در این میان وجود دارد. قوس آذر یکی از این نمادهاست که با وجود روایت زیبا و ارزش‌های بصری عمیقی که دارد، می‌توانست به نمادی برای کلان‌شهر اصفهان بدل شود.نمادها نه تنها می‌توانند به آوازه آفرینی در شهرها کمک کنند، بلکه خود به تنهایی موجبات ایجاد اشتغال و درآمد پایدار برای شهرها نیز هستند. یکی از موفق‌ترین‌ها در این زمینه برج ایفل در پاریس است. این برج برای یک نمایشگاه ساخته شد و کسی فکر نمی‌کرد به زودی به معروف‌ترین نماد شهری جهان تبدیل شود. برج ایفل علاوه بر اینکه برای شهر خود، پاریس آوازه‌آفرینی کرده، گردش مالی مستقیمی‌را نیز موجب شده است. هر ساله میلیاردها دلار درآمد از این برج به عنوان یک نماد استخراج می‌شود.کارگاه‌های کوچک و بزرگ بسیاری نه تنها در خود فرانسه، بلکه در تمام جهان از جمله چین و حتی ایران محصولاتی با این نماد ساخته و به فروش می‌رسانند. محصولاتی از جمله مجسمه‌هایی در اندازه‌های مختلف،‌ جا کلیدی،‌ مگنت‌های روی یخچالی، انواع تیشرت و لباس‌های با نشان برج ایفل و دیگر محصولات متنوع و خلاقی که نه تنها برای مردم پاریس و فرانسه منبع درآمد هستند،‌ بلکه روز به‌روز به شهرت و برند شهری این کلان‌شهر کمک می‌کنند. اما سوال اساسی این است که آیا در اصفهان چنین نمادهایی وجود ندارد؟   پل خواجو، سی و سه پل، چهلستون و حتی منارجنبان توانایی نقش آفرینی به عنوان نماد در سطح جهان را ندارند؟ بی‌شک پاسخ این سوالات آری است؛  اما برنامه ریزی برای چنین کاری وجود ندارد یا هنوز مدیران به این نتیجه نرسیده‌اند که نمادها می‌توانند اصفهان را در دنیا پرآوازه تر از قبل کنند و اقتصاد شهر خود را بر این پایه پیش ببرند.