سیستم آهنگسازی کوارکتنال
احسان صبوحی
قطعات این مجموعه بر پایهی سیستمی فنی ساخته شدهاند که در سه انتشار پیشین تدوین شده است. این یادداشت مبانی موسیقایی آن کار را خلاصه میکند. استدلالهای فلسفی — که کانت، بدیو، رانسیر، سعید، و فروید را در بر میگیرند — در اینجا تکرار نمیشوند. آنچه در ادامه میآید تنها به ابزارهای موسیقایی میپردازد که آن استدلالها برای توجیهشان نوشته شدهاند.
سیستم زیر و بمی (The Pitch System)
واحد پایهی اندازهگیری در سیستم کوارکتنال، کوارک است: یک کوارک برابر با ۲ سنت است (1Q = 2¢). هر اکتاو شامل ۶۰۰ کوارک است و هر نیمپردهی کروماتیک برابر با ۱۰۰ سنت یا ۵۰ کوارک. زیروبمیها بهصورت CQ+X برای انحرافات صعودی و CQ−X برای انحرافات نزولی نشانهگذاری میشوند، که در آن X عددی صحیح از ۱ تا ۴۹ است. هر یک از هفده درجهی کروماتیک در گام پایهی استاندارد — C، C#، Db، D، D#، Eb، E، F، F#، Gb، G، G#، Ab، A، A#، Bb، B — مجموعهی کوارکتونال خاص خود را دارد که شامل پنجاه کلاس زیروبمی (pitch class) متمایز است و فاصلهی کامل تا نیمپردهی بعدی را در گامهای ۲ سنتی پوشش میدهد.
انتخاب ۲ سنت بهعنوان واحد پایه از تجزیهی 600 = 2³ × 3 × 5² ناشی میشود. این امر تضمین میکند که تمام تقسیمبندیهای کوک یکنواخت (equal temperament) رایج — دوازدهنتی، بیستوچهارنتی، بیستنتی، سینتی، چهلنتی، و غیره — مقادیر کوارک صحیح تولید کنند و هر محاسبهای دقیق باقی بماند. بیستودو گام کوارکتنال از این سیستم استخراج شدهاند که بر اساس اندازهی گام سازماندهی شدهاند. گام ۱ شامل ۶۰۰ زیروبمی با گام ۲ سنتی (1Q) است؛ گام ۱۶ معادل کوک یکنواخت دوازدهنتی استاندارد با ۱۰۰ سنت (50Q) است؛ گام ۱۳ معادل کوک ربعپردهای (quarter-tone) بیستوچهارنتی با ۵۰ سنت (25Q) است؛ گام ۲۲ شامل ۳ زیروبمی با گام ۴۰۰ سنتی (200Q) است. اولین انتشار شامل چهلوچهار تِرَک صوتی در فرمتهای صعودی و نزولی است، به همراه جداول فرکانس کامل برای زیروبمی A از A1 تا A7، با مرجع A4 = 440 Hz.
نام کوارکتنال، در برابر میکروتنال، بازتاب یک نکتهی فنی مشخص است. اصطلاح میکروتنال هیچ واحد اندازهگیریای ارائه نمیدهد: تنها نشان میدهد که برخی فواصل از فواصل رایج استاندارد کوچکترند، بدون آنکه مشخص کند به چه میزان. بدون یک واحد ثابت، نُتنویسی را نمیتوان به فرکانس تبدیل کرد، تحلیل را نمیتوان بازتولید کرد، و آهنگسازی را نمیتوان با دقت منتقل کرد. کوارکتنال یک توصیف مبهم و نسبی را با یک توصیف عددی دقیق جایگزین میکند. پاسخ به این پرسش که «ریزتر از چه چیزی؟» این است: دقیقاً X کوارک ریزتر.
سیستم زمانی (The Temporal System)
جنبهی ریتمیک سیستم در Q Time Machine: Polychronic Time معرفی شد. در آن جلد، کوارک همچنین بهعنوان کوچکترین واحد زمان تعریف میشود که برابر با ۰.۱ ثانیه است — و نرخ ۱۰ کوارک در ثانیه (QPS = 10) و ۶۰۰ کوارک در دقیقه (QPM = 600) را به دست میدهد. هر صدا (voice) بهصورت دنبالهای از دو نوع رویداد — ضربه (Hit / H) یا سکوت (Silence / S) — با نرخ مستقل خود پیش میرود و در برابر یک مرجع زمانی مشترک به نام کرونوسکوپ سنجیده میشود که معادل زمان معمولی ساعت بر حسب ثانیه و دقیقه است.
تمایز کلیدی در آن جلد، میان پلیریتم و زمان چندگانه (polychronic time) است. در پلیریتم، همهی صداها — هر چقدر هم که الگوهای فردیشان پیچیده باشد — یک پالس مشترک دارند و در یک شبکهی متریک واحد حل میشوند. در زمان چندگانه، آن پایهی مشترک حذف میشود. هر صدا با سرعت خود حرکت میکند و منطق درونی خود را دنبال میکند. هنگامی که همزمانی میان صداها رخ میدهد، تنها در نقاط ساختاری بهصراحت تعریفشده اتفاق میافتد. دو صدا در زمان چندگانه همگام نمیشوند: بهصورت موازی پیش میروند بدون آنکه هرگز در هم ادغام شوند. این سیستم در قالب پانزده تمرین (exercise) نمایش داده شد که هم در فرمت دیجیتال صوتی و هم در فرمت اجرای سازی منتشر شدند، به همراه یک دفترچهی پنجاهوسهصفحهای حاوی نُتنویسی کامل.
سیستم کنترپوانی (The Contrapuntal System)
ترکیب سیستم زیروبمی کوارکتنال و زمان چندگانه در آهنگسازی دوصدایی در Aesthetics of Post-Orientalism, Vol. II: Subject, Structure, Counterpoint تدوین شد. آن کار در یک زیرمجموعهی ۲۴زیروبمی از طیف کامل ۶۰۰کوارکی عمل میکند، با گام ثابت ۵۰ سنت (25Q). این محدودیت دائمی سیستم نیست، بلکه یک انتخاب پژوهشی آگاهانه است: مطالعهی شرایط دو صدای مستقل در یک میدان زیروبمی ساده که برای گوش شفاف باقی بماند.
چهار عملیات کلاس زیروبمی (pitch-class operation) در سراسر کار بهکار رفتهاند: صورت اصلی (prime / P)، واژگوننویسی (retrograde / R)، وارونسازی (inversion / I)، و واژگوننویسی وارون (retrograde-inversion / RI)، که همه در سیستم چرخهای دوازدهنتی با مرجع پیمانهای ۱۲ تعریف شدهاند. وارونسازی فاصلهی x بهصورت 12 − x تعریف میشود — نه صرفاً بهعنوان یک عملیات حسابی، بلکه بهعنوان یک تقارن شنیداری که در آن یک فاصلهی صعودی با فاصلهی نزولی متناظرش مطابقت دارد.
کوچکترین مجموعهی کلاس زیروبمی (pitch-class set) قادر به پشتیبانی از حرکت کنترپوانی واقعی، مجموعهی سهعنصری {0, 1.5, 10.5} شناسایی شد که از یک پایهی C با فاصلهی آغازین ۱.۵ نیمپرده و وارونسازی پیمانهای آن مشتق شده است. از این نقطهی شروع، و با گسترش تدریجی به یک میدان زیروبمی دهعنصری، صدای دوم نه بهعنوان پاسخ یا بازتاب صدای اول، بلکه بهعنوان یک خط ملودیک کاملاً مستقل تعریف میشود که از همان مواد موسیقایی بدون هیچ رابطهی سلسلهمراتبی استفاده میکند. آن استقلال — امتناع صدای دوم از اینکه انعکاس صدای اول باشد — شرط ساختاری کنترپوان در این سیستم است.
برای هر یک از سه خط ملودیک — اولی با مجموعهی سهعنصری حداقلی، دومی با گسترش به ده عنصر، سومی با معرفی استقلال ریتمیک کامل میان صداها — چهارده چیدمان کنترپوانی ساخته شد: نت در برابر نت (note-against-note / 1:1)، دو در برابر یک (2:1)، سه در برابر یک (3:1)، چهار در برابر یک (4:1)، کنترپوان ترکیبی، و کنترپوان آزاد، که هر کدام از هر دو صدای پایین و بالا اعمال شدند. این در مجموع چهلودو تمرین تولید میکند که همگی توسط یک اسکریپت Python با منطق کاملاً شفاف و قابل بازتولید تولید شدهاند. اسکریپت هیچ قضاوت زیباشناختی ذهنی اعمال نمیکند؛ قوانین دگرگونسازی اعلامشده را اجرا میکند و از میان مسیرهای کنترپوانی کاندید با استفاده از توابع نمرهدهی صریح انتخاب میکند. ارزیابی زیباشناختی نتایج، مسئولیت آهنگساز باقی میماند.
این سیستم جایگزین رسالههای کنترپوان Fux، Piston، Kennan، و Carter نمیشود که برای هر دانشجوی جدی آهنگسازی در سنت غربی خواندنی ضروری باقی میمانند. در کنار آنها کار میکند — بهعنوان یک پژوهش موازی برای آهنگسازانی که بر سنت ارثبرده تسلط یافتهاند. هدف، بازسازی مسئلهی دو صدا از پایه است، آزاد از هر دو ساختارهای مدال موسیقی شرقی و سلسلهمراتب تونال هارمونی فانکسیونال غربی.
سینتیسایزر کوارکتنال (The QuarkTonal Synthesizer)
از ابتدا، قصد من نوشتن این مجموعه برای کوارتت زهی بود. اما میدانستم که در شرایط فعلی — هزینهی بالای اجرای زنده و محدودیتهای عملی همراه آن — این امکانپذیر نخواهد بود.
بنابراین به چهار موجشکل الکترونیک پایه روی آوردم و آنها را همانطور که هستند، با تمام ویژگیهای ذاتیشان، بدون تغییر پذیرفتم.
موج دندانهارهای (sawtooth wave) را با لبهی خام و سایندهاش پذیرفتم — همانطور که صدای ویولن را میپذیرند. موج مربعی (square wave) را با تداعی بیاشتباهش از موسیقی کامپیوتری ۸ بیتی. موج سینوسی (sine wave) را با انزوای آکوستیکیاش از دیگر صداها — مانند یک فلوت تکنواز که در برابر یک گروه برنجی ایستاده است. و موج مثلثی (triangle wave) را با ظرفیت شگفتانگیزش برای آمیختگی: هنگامی که با صدای دیگری دابل میشود، رنگ صوتی آن صدا را کاملاً جذب میکند، درست مانند وقتی که سازهای بادی چوبی با سازهای زهی دابل میشوند.
پذیرفتن این چهار موجشکل خام بدون تغییر، مسئله را از کوارتت زهی به چیز دیگری منتقل کرد: تعادل، رنگ صوتی (timbre)، و امکانات ارکستراسیون در چهار صدا که طیف فرکانسیشان همپوشانی ندارد. این چالش مرکزی مجموعه شد — و نیرویی که هارمونی و کنترپوان آن را شکل داد.
این دوازده قطعه از اولین آثار آهنگسازانهی من بر پایهی سیستم کوارکتونال هستند. با دقت فنی کامل نوشته شدهاند و پیش از هر چیز برای شنیده شدن در نظر گرفته شدهاند — با همان سرزندگی و گرمای کوارتتهای زهی هایدن و موتزارت، اما در زبان سیستم کوارکتونال. نه برای کنار گذاشتن موسیقی مدال. نه برای انکار نبوغ سیستم تونال در تاریخ اروپا. و نه برای رد کردن برترین آثار آتونال — موسیقی دوازدهنتی و سریال شونبرگ، وبرن، و برگ. تنها امید من این است که سیستم کوارکتونال بتواند در کنار آن سنت تاریخی باشکوه بایستد و چیزی به هارمونی، فرم، و کنترپوان جهان بیفزاید — نه آن را نفی کند.
امیدوارم از شنیدن آنها لذت ببرید.
لینک شنیدن آلبوم:
https://postorientalism.bandcamp.com/album/quarktonal-composition-system
احسان صبوحی
آهنگساز و نظریهپرداز موسیقی
انتشارات پیشین در این مجموعه
Saboohi, Ehsan. aesthetics of post-orientalism, Vol. II: Subject, Structure, Counterpoint. Washington, D.C.: Post-Orientalism Label, 2025. Catalog No. PO.0138.
https://postorientalism.bandcamp.com/album/aesthetics-of-post-orientalism-vol-ii-subject-structure-counterpoint
Saboohi, Ehsan. aesthetics of post-orientalism: Philosophy of Composition. Washington, D.C.: Post-Orientalism Label, 2025. Catalog No. PO.0117.
https://ehsansaboohi.bandcamp.com/album/aesthetics-of-post-orientalism-philosophy-of-composition
Saboohi, Ehsan. Q Time Machine: Polychronic Time. Washington, D.C.: Post-Orientalism Label, 2025. Catalog No. PO.0111.
https://ehsansaboohi.bandcamp.com/album/q-time-machine-polychronic-time
