چگونه سؤال پرسیم؟

به لطف پیشرفت فنّاوری اطّلاعات، جستجو و یافتن پاسخ مناسب برای پرسش‌های گوناگون، از هر زمان دیگری ساده‌تر گشته است. در کنار پایگاه‌های دانش بی‌شماری که فقط چند کلیک با شما فاصله دارند، متخصّصان بسیاری را نیز می‌توان در فضای سایبری یافت که باکمال میل حاضر به کمک و راهنمایی شما هستند - چه در شبکه‌های اجتماعی و چه در سایت‌های ویژه‌ی پرسش و پاسخ. امّا پیش‌نیاز دریافت یک پاسخ مناسب، یک پرسش مناسب است. در این‌جا به نکات ظریف امّا در این خصوص اشاره می‌شود؛ در این خصوص که چگونه در وب سؤال بپرسیم.

به عنوان یک دانشجوی کامپیوتر، از کارهای همیشگی‌ام پاسخگویی به پرسش‌های کامپیوتری دوستان و آشنایان و رفع مشکلاتشان در این زمینه است (هرچند که حتّی به پیشه یا رشته‌ی خودم هم ارتباطی ندارد). بسیاری از این پرسش‌ها می‌توانستند خیلی سریع‌تر و بهتر به پاسخ برسند، اگر تنها نکاتی چند که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره خواهد شد، به درستی رعایت می‌شدند.

پرسش تکراری نپرسید!

بسیاری از پرسش‌هایی که ممکن است به آن بر بخورید، پیش‌تر برای دیگران نیز پیش آمده است و به احتمال زیاد، به پاسخی نیز رسیده‌اند. آیا در کامپیوتر خود به errorـی بر خوردید؟ آیا مسئله‌ی رایجی در حوزه‌ی علوم پایه را به درستی متوجّه نمی‌شوید؟ آیا کنجکاو شده‌اید که فضانوردان چگونه از سرویس بهداشتی استفاده می‌کنند؟! در این مواقع شاید اصلاً نیازی نباشد شخص متخصّصی را برای پاسخگویی پیدا کنید. کافیست فقط از یکی از موتورهای جستجو کمک بگیرید تا طی چندثانیه به پاسخ برسید. البته درست جستجو کردن نیز تکنیک‌های خاصّ خود را داشته که از موضوع بحث ما خارج است (چرا همین را جستجو نمی‌کنید؟ آیا با روش‌ها و تکنیک‌های جستجو در وب آشنایی دارید؟). طبق تجربه‌ی شخصی، بیش از ۹۰٪ پرسش‌های کامپیوتری‌ای که دوستان و آشنایان من برایشان به سراغم می‌آیند، با یک جستجوی سریع در گوگل به راحتی حل می‌شد. درواقع خیلی وقت‌ها خود من نیز نظری ندارم و نخستین کاری که انجام می‌دهم این است که آن‌چه از من پرسیده شده را سرچ می‌کنم - کاری که خودشان نیز به راحتی می‌توانستند انجام دهند!

پیش از این که وقت خود و شخص دیگری را بگیرید، مطمئن شوید که پرسشتان تکراری نیست.

https://lmgtfy.com/?q=how+to+search+on+google+effectively&iie=1

بستر مناسبی برای پرسش بیابید!

لازم است سبک و سنگین کنید که بهتر است پرسش شما در چه قالبی (تماس تلفنی، مکاتبه یا...) پرسیده شود. مثلاً برای برخی از پرسش‌ها مثل پرسش‌های پزشکی که شامل شرح علائم یک بیماری نیز می‌شود، بهتر است پرسش به صورت تلفنی باشد (اگر حضوری ممکن نیست) تا پاسخ‌دهنده بتواند در هر لحظه، سؤالات مورد نیاز را بپرسد و طلب جزئیات بیشتر کند. در مقابل و به عنوان نمونه، حلّ مسائل کامپیوتری از پشت تلفن بسیار دشوار است. بهتر است پاسخ‌دهنده بتواند خودش دقیقاً متن خطاها را بخواند و جستجوهای لازم را انجام دهد تا این که نیم ساعت او را پشت تلفن اسیر کنید. در این‌جا بهتر است از یک روش مکتوب مثل ایمیل استفاده کنید.

مکان مناسبی برای پرسش بیابید!

احتمال دیده شدن پرسش شما توسّط یک متخصّص مربوط به موضوع و دریافت پاسخ مناسب، رابطه‌ی مستقیمی با ارتباط محلّ نشر پرسش دارد. مثلاً برای اشکالی در برنامه‌نویسی، وب‌سایت Stackoverflow گزینه‌ی بسیار بهتریست تا بخش نظرات یک صفحه‌ی تصادفی در اینستاگرام! در کل سایت‌های زیادی برای پرسش و پاسخ وجود دارند، برای مثال از جمله:

  • Stack Exchange: سایتی با زیرمجموعه‌های بسیار (از برنامه‌نویسی گرفته تا حقوق، ریاضیات، زبان فرانسوی، سیستم‌عامل اوبونتو و غیره)
  • Quora: سایت پرسش و پاسخ بسیار محبوب که متأسّفانه به دلیل فیلترینگ، چندان در میان ایرانیان شناخته‌شده نیست.
  • Reddit: این سایت به طور خاص برای پرسش و پاسخ نیست، با این حال فضای بسیار مناسبی جهت بحث و گفتگو دارد. متأسّفانه این یکی نیز به دلیل فیلترینگ در جامعه‌ی ایران محبوبیت زیادی ندارد.

دو نکته‌ی دیگر را نیز لازم است در نظر داشته باشید:

  • پرسش خود را در جایی بپرسید که مرتبط با موضوع همان پرسش است. یک انجمن پرسش و پاسخ هوش مصنوعی، جای پرسش در مورد علّت کار نکردن کنترل تلویزیونتان نیست.
  • به سطح تخصّصی پرسش خود و فضای پرسش و پاسخ توجّه کنید. اگر نمی‌دانید که چگونه توزیعی از لینوکس را نصب کنید، ایده‌ی خوبی نیست که آن را در یک انجمن تخصّصی هک و امنیت بپرسید.

مشکل را دقیق شرح دهید!

کمک! هرکاری می‌کنم زیرنویس‌ها روی لپ‌تاپم درست نمیان!

تنها پاسخی که می‌توانم به این پرسش بدهم این است: «آخیییی! چرا خو؟!»

باور کنید دیگران نمی‌توانند ذهن شما را بخوانند و فعل «درست نمیان» هیچ ایده‌ای در خصوص ریشه‌ی اشکالتان به کسی نمی‌دهد. لازم است مشکتان را دقیق شرح دهید:

زیرنویس فارسی با فرمت STR روی پلیر VLC به صورت کاراکترهای ناخوانا نمایش داده می‌شه.

به ویژه در خصوص کامپیوتر یا تلفن همراه، گاهی ممکن است لازم باشد اطّلاعات بیشتری در خصوص مشخّصات نرم‌افزاری و سخت‌افزاری نیز ارائه نمایید. همچین بهتر است مشخّصات را به صورت جداگانه در انتهای پرسش ذکر نموده تا از طولانی‌شدن متن پرسش جلوگیری نمایید. مثال:

هنگام تلاش برای اجرای بازی The Sims 4، به محض کلیک روی آیکن و بدون ورود به بازی، به خطای زیر بر می‌خورم:
«This application has failed to start because OrangeEmu.dll was not found. Re-installing the application may fix this problem.»

آپدیت بازی: February 4, 2020
سیستم‌عامل: Windows 10 Home 64bit
پردازنده: Intel Core-i5 750S @ 2.4GHz
رم: 4GB DDR3
کارت گرافیک: Nvidia GeForce GTX 690

توجّه کنید که مشکل به چه شکلی شرح داده‌شده است. «به محض کلیک روی آیکن و بدون ورود به بازی» نکته‌ی مهمّیست که لازم است ذکر شود.

در خصوص لپ‌تاپ و تلفن همراه نیز نیازی به ذکر کامل مشخّصات نیست (مگر این که سخت‌افزارتان را شخصی‌سازی کرده باشید) و ذکر مدل (به صورت دقیق) و سیستم‌عامل کافیست. مثال:

مدل دستگاه: Samsung Galaxy A30 SM-A305FZKFMID
سیستم‌عامل: Android 10 w. One UI 2.0

نرم‌افزارهای خودکاری نیز وجود دارند که یک log از مشخّصات کامل سیستم شما (شامل مشخّصات سخت‌افزاری، کتابخانه‌های نصب‌شده و...) را تهیه کنند که قطعاً بسیار سریع‌تر و دقیق‌تر است. در Windows می‌توانید بدون نصب هیچ نرم‌افزار خاصّی، یک خروجی از MSInfo32 یا DxDiag بگیرید که خود به خود شامل هر‌آنچه نیاز هست نیز می‌شود (و اگر نمی‌دانید چطور می‌توان این کار را کرد، کافیست سرچ کنید!) و آن‌ها به پرسش خود ضمیمه کنید.

در هر صورت فراموش نکنید که نه دیگران قادر به خواندن ذهن شما هستند و از امکان نظارت و بررسی مستقیم مشکل شما برخوردارند.

کلّی نپرسید!

آ: می‌شه یک منبع خوب برای یادگیری فیزیک معرّفی کنید؟
ب: نه!
آ: چطوری می‌تونم VMware رو تنظیم کنم؟
ب: با خوندن مستنداتش!
آ: چطوری می‌تونم ایمیل دوستم رو هک کنم؟
ب: [You can't replay to this conversation. Learn More]

اشکال پرسش اوّل در این است که نه اطّلاعی می‌دهد که پرسشگر می‌خواهد راجع به کدام یک از شاخه‌ها (استاتیک، ترمودینامیک، مکانیک کوانتومی یا...) یا جنبه‌های فیزیک (تاریخچه، شرح عمومی، اثبات ریاضی یا...) بداند، نه در چه سطحی (عمومی، دانشگاهی یا...) به دنبال منبع می‌گردد و نه خودش در چه سطح و پیش‌نیازهایی است. لذا دادن هر پاسخی به این پرسش می‌تواند یک پاسخ گمراه‌کننده باشد. پیشنهاد شما چیست؟ Principles of Quantum Mechanics از Ramamurti Shankar را به او معرّفی کنیم یا Quantum Physics for Dummies؟

اشکال پرسش دوّم این‌جاست که شیوه‌های بی‌شماری برای تنظیم VMware وجود داشته که هر یک نیز کارکرد ویژه‌ی خودشان را دارند. لذا «چگونه تنظیم کنیم؟» پرسشی بیش از حد کلّی بوده و لازم است مشخّص شود که هدف این تنظیمات چیست.

پرسش سوّم را نیز حقیقتاً درک نمی‌کنم! آیا پرسشگر انتظار دارد که مخاطبش تک‌تک حملات سایبری گوناگونی که می‌تواند در نفوذ به یک حساب کاربری به کار رود را شخصاً برایش توضیح دهد یا چه؟

موارد یاد شده، حقیقتاً پرسش نیستند، بلکه طفره‌هایی از انجام یک تحقیق و بررسی مفصّلند. از این کار پرهیز کنید.

تمیز بپرسید!

رعایت نکات دستورزبانی و نوشتاری، انتخاب ادبیات و لحن مناسب (نه لزوماً رسمی - بستگی به فضا دارد) بسیار ضرورت دارد. کم‌تر کسی مایل است به پرسشی چندپهلو، نامفهوم و پر از اشتباه‌های دستوری و املایی فاحش، نگاهی اندازد.

اگر پرسشتان طولانی است، ابتدا به درستی و وضوح موضوع آن را مشخّص کنید. در انتها و در قالب یک پاراگراف جداگانه نیز مجدّداً هدف اصلی را عنوان نمایید.

اشکال در فهم اتّساع نسبی طول در نظریه‌ی نسبیت خاص

من در درک صحیح تغییرات نسبی طول در اثر حرکت با سرعت ثابت به مشکل بر خوردم و برام پارادوکسی پیش اومده. فرض کنید شخصی میله‌ای به طول ۴ متر به صورت افقی رو در دست داشته باشه و با سرعتی نزدیک به نور به سوی انباری با دو در حرکت کنه که فاصله‌ی میان دو در هم ۴ متر هست. شخص دیگری هم در انبار حضور داره که مدیریت باز و بسته کردن درها دستشه. از اون‌جایی که شخص نخست با سرعتی نزدیک به نور حرکت می‌کنه، طول انبار براش به ۵ متر افزایش پیدا می‌کنه که می‌تونه به راحتی میله رو در اون جای بده و فضایی هم اضافه بیاره. امّا حرکت نسبی هست و از دید شخص دوّم، این انبار هست که با سرعتی نزدیک به سرعت نور به سوی شخص نخست حرکت می‌کنه و البته بخاطر این اتّفاق، طول میله رو ۵ متر می‌بینه و از نظرش امکان نداره که بشه اون رو در انبار جا داد. هردو هم باید درست بگن. این چطوری ممکنه؟

در کل پرسشم اینه که چطور دو ناظر متفاوت می‌تونن دو تغییر متناقض در اتّساع نسبی طول رو ببینن و هردو هم هم‌زمان درست بگن؟

برای مسائل مرتبط با کامپیوتر، اگر نیاز است تصویری از صفحه‌ی مانیتور خود را نیز به اشتراک بگذارید، بهتر است آن را به صورت یک screenshot واضح و مشخّص تهیه کنید. گرفتن یک تصویر تار و بی‌کیفیت با دوربین گوشی از صفحه‌ی مانیتور، ایده‌ی چندان جالبی نیست! شما را نمی‌دانم، امّا من که حاضر نیستم به تصویر نخست حتّی نگاه کنم!

نه!
نه!
بله!
بله!

از عادت‌های بسیار بد دیگر نیز تایپ با فینگلیش است، به ویژه اگر پرسش طولانی باشد.

هواپیما

واژه‌ی بالا را چگونه خواندید؟ آیا آن را حرف به حرف تفکیک کردید یا در یک نگاه، مفهوم آن خود به خود در ذهنتان نقش بست؟ برای خواندن یک متن فارسی، ذهن شما اکثر واژگان موجود در متن را بارها از پیش دیده است و لذا بجای خواندن حرف به حرف (مثل دانش‌آموزان اوّل ابتدایی)، صرفاً با دیدن شکل کلّی‌شان می‌خواند (و برای همین است که حتّی گاهی متوجّه غلط‌های املایی کوچک نیز نمی‌شود). با تسلّط به انگلیسی یا هر زبان دیگری نیز همین وضعیت پیش می‌آید و واژگان صرفاً بر اساس شکل کلّی خود خوانده می‌شوند. نگاهی اجمالی و سریع به این واژگان بیندازید:

airplane
самолёт
Flugzeug
flygplan
avion
aereo
uçak
اوچاق
طائرة
فڕۆکە

اگر به هر یک از این زبان‌ها مسلّط باشید، فقط با یک نگاه جامع به مستطیل بالا و به صورت ناخودآگاه آن را می‌خوانید. امّا برای بقیه چنین توانایی‌ای نداشته و ناچارید حرف به حرف بخوانید. مشکل اصلی متون فینگلیش همین است!

havaapeymaa
havaapeimaa
havapeyma
havāpeymā

ذهن تقریباً هیچ‌کس به خواندن فینگلیش عادت ندارد و واژگانش را از پیش ندیده است (و چون یک قاعده‌ی مشخّص برای نوشتن به فینگلیش نیز وجود ندارد و هر واژه را می‌توان به چندین شکل نوشت، نمی‌تواند به راحتی عادت کند) و در نتیجه مجبور است متون فینگلیش را حرف به حرف بخواند که این کار بیش از حالت عادّی زمان و حوصله می‌خواهد. پس به مخاطبتان احترام بگذارید و یک بار برای همیشه، یک کیبورد فارسی (کیبورد استاندارد پیشنهادی برای: iOS - Android | تبدیل‌گر آنلاین: بهنویس) نصب کنید!

پ.ن: ایًًٌٍٍَُُِـــََُُِِــــََُُِِنًُِـ شَِّڪًٌٍٍََِِلًًٌٌٍٍُُِےًُِ هم ننویسید لطفاً!!

نپرسید که بپرسید!

سلام
کسی این‌جا از کامپیوتر سر در میاره که بتونه من رو راهنمایی کنه؟

ترجمه‌ی پرسش آشنای بالا که همیشه می‌توان مشابه آن را در شبکه‌های اجتماعی یافت: «سلام / من در کامپیوتر به مشکلی بر خوردم ولی این‌قدر تنبلم که حوصله‌ی تایپ پرسشم را ندارم، مگر این که از میان متخصّصان کامپیوتر در این اطراف، یک نفر پیدا شود که حاضر شود نگاهی به مشکل من بیندازد و احتمالاً راه حلّی ارائه دهد!»

هیچ‌گاه درک نکرده‌ام که چرا یک نفر باید چیزی را به شیوه‌ی بالا بپرسد و مزیت این شیوه در کجاست! شما ابتدا یک فیلتر روی مخاطبین خود اعمال می‌کنید: «کسی ... [که] از کامپیوتر سر در میاره». چرا؟ اگر کسی از کامپیوتر سر در نمیاورد، امّا به طور اتّفاقی، پاسخ پرسش شما را می‌دانست چه؟ سپس فیلتر دوّمی اعمال می‌شود: «بتونه من رو راهنمایی کنه». حال باید منتظر بمانید که از میان تمام خوانندگان توییت/کامنت/... شما، متخصّصان کامپیوتری پیدا شوند و از میان همان‌ها نیز کسانی پیدا شوند که وقت و حوصله‌ی بررسی مشکل شما را داشته باشند تا بپرسند چه شده و مشکلتان را برایشان شرح دهید تا بالاخره یک نفر از آن‌ها راه حلّی داشته باشد! چرا؟!

بجای این که ابتدا پاسخ‌دهندگانی را جمع‌آوری کنید و سپس بپرسید، از همان ابتدا پرسشتان را به طور کامل مطرح کرده و اجازه دهید هرکس بلد بود، خودش پاسخ دهد!

سلام
من در نصب JDK ورژن 1.8 روی Win10 به خطای کد ۱۳۳۵ برخوردم. آیا کسی راه حلّی داره؟

سلامِ خالی...

این سناریو به چت‌های خصوصی اختصاص دارد:

(۱۳:۳۰) آ: سلام
(۱۳:۳۲) ب: سلام
(۱۳:۳۳) آ: خوبید؟
(۱۳:۳۴) ب: خوبم، ممنون. بفرمایید.
(۱۳:۳۶) آ: یک سؤال داشتم.
(۱۳:۳۶) ب: بفرمایید.
(۱۳:۳۷) آ: راجع به کامپیوتر هست.
(۱۳:۳۹) ب: بله، بفرمایید!
(۱۳:۴۱) آ: [متن پرسش]
(۱۳:۴۵) ب: [متن پاسخ]

طبیعتاً ادب حکم می‌کند که هنگام چت نیز به مخاطب خود سلام کنیم و آداب اجتماعی لازم را نیز به‌جای آوریم. امّا هیچ‌کجای ادب حکم نکرده است که تمام این‌ها را در پیام‌هایی جداگانه انجام داده، تا هم وقت خود و هم وقت مخاطب را هدر هدیم!

همیشه خواه یا ناخواه، یک فاصله‌ی زمانی ناگریز میان لحظه‌ای که پیامی را ارسال می‌کنید، با لحظه‌ای که پاسخی دریافت می‌کنید وجود دارد. چرا که بالاخره زمانی طول می‌کشد تا پیام از سمت شما ارسال شود، در سمت مخاطب دریافت شود، اگر مخاطب در آن لحظه آفلاین است آنلاین شود، پیام را بخواند، به پاسخ فکر کند، پاسخ را تایپ کند، آن را ارسال کند و در سمت شما دریافت شود. پس جهت کمینه‌کردن زمان مکالمه و عدم ایجاد مزاحمت بی‌مورد برای مخاطب، بهتر است تا جایی که می‌توانید صحبت‌های خود را در یک پیام یک‌پارچه جای دهید.

(۱۳:۳۰) آ: سلام! خوبید؟ یک سؤال راجع به کامپیوتر داشتم: [متن پرسش]
(۱۳:۳۵) ب:سلام. خوبم، ممنون. [متن پاسخ]

می‌بینید که متحوای مکالمه هیچ تغییری نکرده است. تنها شیوه‌ی ارسال آن متفاوت است. مخاطب به محض آنلاین شدن، پرسش شما را دیده و در اسرع وقت می‌تواند پاسخ دهد. در مثال فرضی بالا، با فرض این که نوشتن پاسخ به ۳ دقیقه زمان نیاز دارد، می‌توانید تفاوت را مشاهده کنید. در حالت دوّم، شخص ب ۲ دقیقه پس از ارسال پرسش، آنلاین شده است و ۳ دقیقه بعد از آن نیز پاسخ را ارسال کرده است. در مجموع نیز شخص آ طی ۵ دقیقه به پاسخ رسیده است و این بسیار کمتر از ۱۵ دقیقه‌ی حالت نخست است که در آن ب پس از ۲ دقیقه آنلاین شده و جواب سلام را داده و ۱ دقیقه طول کشیده است تا آ مجدّداً آنلاین شود و «خوبید؟» را بپرسد و به همین شکل پیش برود.

اشکال دیگر حالت نخست این است که ممکن است پاسخ‌دهنده در آن لحظه مشغول باشد و «سلام» نمی‌تواند به او هیچ ایده‌ای دهد که مکالمه‌ی پیش رو تا چه حد ضروریست و چقدر زمان می‌طلبد؛ درحالی که در حالت دوّم و با دیدن متن پرسش، می‌تواند بسته به ضرورت و زمان مورد نیاز برای پاسخ‌دهی، فرصت مناسبی را در نظر بگیرد. من که شخصاً پیام‌ها و ایمیل‌های نوع نخست را معمولاً نادیده گرفته و پاسخی نمی‌دهم. چرا باید برای کمک به کسی زمان گذاشت که برای زمان مخاطبش ارزشی قائل نیست؟

چت مثل تماس تلفنی نیست که چیزی بگویید و منتظر پاسخ/تایید بمانید. چت مثل نامه‌نگاری است و بهتر است محتوا در قالب حداقل تعداد پیام نوشته شود. هیچ‌کس نامه‌ای تک‌واژه‌ای شامل «سلام» خالی را در صندوق پست نمی‌اندازد!

مشکل XY

شخصی در مسئله‌ی X به مشکل بر خورده است. به نظرش راه‌حلّ Y می‌تواند پاسخگو باشد. امّا در Y نیز به مشکل مجزّای دیگری بر می‌خورد. لذا تلاش می‌کند Y را از دیگران بپرسد. دیگران در خصوص Y او را راهنمایی می‌کنند، امّا متعجّب نیز می‌شوند که چرا یک نفر به مسئله‌ی عجیب Y برخورده است. نهایتاً با گفتگوی بیشتر می‌فهمند که مسئله‌ی اصلی، در واقع X بوده است و البته راه حلّ بسیار بسیار بهتری نیز برای آن وجود دارد تا راه حلّ Y.

آ: چطوری می‌تونم توی لینوکس، سه کاراکتر آخر نام یک فایل رو بگیرم؟
ب: اگر در یک متغیّر هستن: ${foo: -3}
ب: چرا سه کاراکتر آخر؟ دقیقاً دنبال چی هستی؟
ب: می‌خوای پسوند فایل‌ها رو به دست بیاری؟
آ: بله
ب: هیچ تضمینی نیست که پسوند تمام فایل‌ها سه کاراکتری باشه. بنابراین گرفتن سه کاراکتر انتهایی از نام فایل، مشکل رو حل نمی‌کنه. راه حلّ درست اینه: ${foo##*.}

بجای این کار سعی کنید مشکل اصلی خود (X) را مطرح کنید. البته به صورت اختیاری می‌توانید راه حلّ پیشنهادی خود (Y) را نیز ذکر کنید:

آ: چطوری می‌تونم توی لینوکس، پسوند یک فایل رو بگیرم؟ راه حلّ خودم بود که از یک راهی سه کاراکتر آخرش رو جدا کنم، امّا همون رو هم بلد نیستم.
ب: مشکلی نیست؛ کافیه از ${foo##*.} استفاده کنی تا پسوند فایل رو بهت بده. محض اطّلاع، سه کاراکتر آخر رو هم با ${foo: -3} دریافت می‌کنن، امّا روش خوبی برای حلّ این مسئله نیست و تضمینی وجود نداره که پسوندها سه‌کاراکتری باشن. همون روش نخست بهتره.

جمع‌بندی

پرسشگر شمایید و شمایید که باید به دنبال پاسخ بروید. دیگران وظیفه‌ ندارد که زمان، هزینه و انرژی خود را در راستای رساندن شما به پاسخ بگذارند و لطف کردنشان از روی وظیفه نیست. در طرح و بیان پرسش خود به اندازه‌ی کافی وقت بگذارید تا مخاطب بتواند پاسخ را در حداقل زمان بدهد. طرح پرسش‌های چندپهلو، مبهم و گمراه‌کننده و بدون جزئیات، وقت هردویتان را تلف می‌کند.

منابع و مطالعات بیشتر: