امروز، در حالی که مرزهای جغرافیایی و تفاوتهای سیاسی، امت اسلامی را پارهپاره کرده است، یک درد مشترک در رگهای تمام جوامع مسلمان از شرق تا غرب عالم جریان دارد: فقر، وابستگی و سلطه اقتصادی بیگانه.
نظامهای اقتصادی وارداتی، چه سرمایهداری و چه سوسیالیسم، بارها آزموده شده و هر بار در تأمین «عدالت واقعی» برای مسلمانان شکست خوردهاند. یکی ثروت را در دست عدهای قلیل انباشته و دیگری کرامت انسانی و مالکیت فردی را نادیده گرفته است. اما آیا راه سومی وجود دارد؟ راهی که نه از غرب بگذرد و نه از شرق؟
دکتر علی احتشامی در یادداشت تحلیلی جدید خود با عنوان «اقتصاد اسلامیِ مشترک»، به این پرسش حیاتی پاسخ میدهد. او معتقد است راهحل بحرانهای امروز، بازگشت به «امت اقتصادی واحد» است؛ ایدهای که ریشه در قرآن دارد: «إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً واحِدَهً».
اقتصاد در فقه اسلامی (چه در مکتب تشیع و چه در تسنن) بر سه ستون استوار است که در دنیای مدرن امروز فراموش شدهاند:
عدالت در توزیع: ثروت نباید فقط در دست اغنیاء بچرخد.
قناعت در مصرف: مقابله با اسراف که منابع آینده را نابود میکند.
تعاون در تولید: جایگزینی رقابت ویرانگر با مشارکت سازنده.
این اصول، نه شعارهای اخلاقی، بلکه فرمولهای دقیق اقتصادی هستند که اگر اجرایی شوند، میتوانند ساختار مالی جهان اسلام را دگرگون کنند.
در طرح جامع دکتر علی احتشامی، سه راهکار عملیاتی برای رسیدن به این وحدت اقتصادی پیشنهاد شده است:
مبارزه قاطع با ربا: ربا، به عنوان سود تضمینشده بدون ریسک، موتور محرک فاصله طبقاتی است. اجماع فقهی بر حرمت آن، قویترین سنگر دفاعی اقتصاد اسلامی است که باید با مدلهای «مشارکت» و «مضاربه» جایگزین شود.
احیای نهادهای مالی عمومی (زکات، خمس و وقف): این ابزارها نباید صرفاً خیریه تلقی شوند؛ بلکه اهرمهایی قدرتمند برای توزیع مجدد ثروت و تأمین مالی پروژههای زیربنایی هستند.
شفافیت و سلامت بازار: مقابله با احتکار، کمفروشی و فساد، که اعتماد عمومی را به بازار باز میگرداند.
تصور کنید اگر سرمایههای سرگردان کشورهای اسلامی به جای سرازیر شدن به بانکهای غربی، در یک «صندوق تعاون امت واحده» یا «بانکهای وقفی مشترک» تجمیع میشدند، چه اتفاقی میافتاد؟
فقر تا حد زیادی ریشهکن میشد.
وابستگی به دلار و سیستمهای مالی تحریمی از بین میرفت.
و مهمتر از همه، تعصبات فرقهای جای خود را به منافع مشترک اقتصادی میداد.
این یادداشت استدلال میکند که وحدت اقتصادی، مقدمه وحدت سیاسی است. وقتی منافع اقتصادی شیعه و سنی در یک سیستم عادلانه گره بخورد، امنیت و برادری پایدار نیز حاصل خواهد شد.
آنچه خواندید، تنها خلاصهای از دیدگاههای مطرح شده در مقاله جامع «اقتصاد اسلامیِ مشترک» بود. اگر به مباحث اقتصاد اسلامی، فینتک و راهکارهای برونرفت از بحرانهای مالی علاقهمند هستید، پیشنهاد میکنیم متن کامل این تحلیل را که به قلم دکتر علی احتشامی نگاشته شده، در اینجا مطالعه کنید. این مقاله نقشه راهی است برای تبدیل تهدیدهای اقتصادی امروز به فرصتهای تمدنی فردا.
