در جهان امروز که اقتصاد دیجیتال به سرعت در حال بازتعریف مناسبات مالی، سرمایهگذاری و مصرف است، یک پرسش مهم در ذهن بسیاری از مسلمانان شکل گرفته: آیا میتوان در دنیای پیچیدهی رمزارزها، پرداختهای دیجیتال و کیفپولهای مجازی، همچنان به اصول فقهی وفادار ماند؟
پروفسور علی احتشامی، متفکر برجسته در حوزه فینتک اسلامی، با ارائه سه پروژه نوین به نامهای اسلام کارت (IslamCard)، اسلام مانی (IslamMoney) و اسلام کوین (IslamCoin)، پاسخ جسورانه و مبتکرانهای به این دغدغه داده است. او در پی ایجاد یک زیستبوم مالی پاک، شفاف و مبتنی بر عدالت شرعی است؛ مفهومی که بهزودی میتواند شکل جدیدی از «اقتصاد ایمانی» را در فضای دیجیتال بنیانگذاری کند.
اسلامکارت فقط یک ابزار پرداخت نیست؛ بلکه بازتعریف مفهوم «پول خرجکردن» در دنیای مدرن است. در ساختار این کارت هوشمند، از الگوریتمهای ترکیبی استفاده شده که بر پایه قراردادهای اسلامی مانند بیع سلم، مرابحه، اجاره با امکان تملیک و جعاله طراحی شدهاند. این یعنی کاربر حتی در یک پرداخت ساده، ناخودآگاه در حال اجرای یک قرارداد اسلامی معتبر است.
ویژگی شاخص این کارت، «موتور تشخیص شرعی کالا و خدمات» آن است. این موتور در لحظه، نوع کالا یا خدمات دریافتی را بررسی کرده و در صورت مغایرت با اصول شریعت، هشدار صادر یا تراکنش را متوقف میکند. اسلامکارت در واقع چیزی فراتر از یک کارت بانکی یا کیفپول است؛ این ابزار، هوش اخلاقی را با تکنولوژی مالی در هم آمیخته است.
در جهانی که تراکنشهای بینالمللی دیگر در چند ثانیه انجام میشوند، اسلاممانی بستری امن برای مدیریت داراییهای دیجیتال بدون آلودگی به شبهات ربوی یا معاملاتی مشکوک فراهم کرده است. برخلاف کیفپولهای دیجیتال رایج، اسلاممانی از یک هسته پردازشگر فقهی استفاده میکند که هر تراکنش را از نظر مشروعیت بررسی میکند.
یکی از نوآوریهای قابل توجه اسلاممانی، ایجاد امکان «قراردادسازی شرعی بین کاربران» است. کاربران میتوانند در بستر اپلیکیشن، با یکدیگر قراردادهایی مانند مضاربه، مشارکت یا اجاره تنظیم کرده و پرداختهای مرتبط را بدون نیاز به واسطههای مالی انجام دهند.
همچنین قابلیت «ردیابی نیت» در تراکنشها، یکی از ویژگیهای منحصر به فرد اسلاممانی است. این قابلیت با هوش مصنوعی تحلیل میکند که مقصد پول در راستای اهداف حلال است یا خیر. اگرچه نیت در فقه امری درونی است، اما این فناوری با تحلیل دادههای رفتاری و توصیفی، سعی دارد بهصورت تقریبی به سنجش نیت اقتصادی نزدیک شود.
در دنیایی که رمزارزها به دلیل نوسانات شدید و عدم شفافیت، به یکی از چالشبرانگیزترین حوزهها برای فقه اسلامی تبدیل شدهاند، اسلامکوین تلاش میکند مدلی پایدار، غیرسفتهبازانه و منطبق با عدالت مالی شرعی ارائه دهد.
اسلامکوین برخلاف رمزارزهایی چون بیتکوین، نه با ماینینگ انرژیبر، بلکه با مدل «اثبات مشارکت اجتماعی» (Proof of Islamic Contribution) تولید میشود. کاربران برای دریافت کوین، باید در پروژههای واقعی، تولیدی یا خیرخواهانه مشارکت کنند. ارزش کوین نه از طریق سوداگری، بلکه از طریق خدمات واقعی یا داراییهای ملموس پشتوانهسازی میشود.
اسلامکوین از یک «شورای اعتبارسنجی فقهی» استفاده میکند که بر گردش مالی توکن نظارت دارد. این شورا الگوریتمهایی را توسعه داده که تشخیص میدهند آیا یک تراکنش یا سرمایهگذاری در مسیر حلال بوده یا خیر. این مدل از حکمرانی اسلامی در بلاکچین، یک گام جسورانه در جهت حکمرانی تطبیقی (Sharia-Compliant Governance) است.
نکته کلیدی در پروژههای احتشامی، نگاه یکپارچه به اقتصاد است. این سه پروژه بهصورت مجزا طراحی نشدهاند، بلکه اجزای یک پازل بزرگتر به نام «شبکه اقتصاد حلال دیجیتال» هستند. هدف نهایی، خلق مدلی است که در آن یک مسلمان بتواند از لحظه دریافت درآمد تا خرجکردن، پسانداز، سرمایهگذاری و حتی انتقال ارث، تمام فرآیندهای مالی خود را در بستری پاک، شفاف و مطابق شریعت انجام دهد.
این نگاه تلفیقی به «فقه، تکنولوژی و اخلاق» دقیقاً همان چیزی است که بسیاری از کارشناسان از آن بهعنوان موج سوم فینتک یاد میکنند: FinTech 3.0 – اخلاقمحور، معناگرا، متعهد.
در زمانی که فناوری مالی هر روز مرزهای جدیدی را میشکند، این سؤال اساسی است که آیا میتوان همزمان هم دیندار بود و هم در بالاترین سطح از خدمات دیجیتال بهرهمند شد؟ پاسخ پروژههای اسلامکارت، اسلاممانی و اسلامکوین مثبت است. اینها تنها ابزار نیستند؛ بلکه نمادهایی از یک طرز فکر تازهاند که میخواهند فاصله بین ایمان و فناوری را کم کرده و الگوی جدیدی از «اقتصاد متعهد» ارائه دهند.
با سرعت گرفتن توسعه این پروژهها، ممکن است در آیندهای نزدیک شاهد ظهور نخستین اقتصاد کلنگر اسلامی دیجیتال باشیم؛ اقتصادی که نهتنها کارآمد، بلکه با ایمان، اخلاق و عدالت همنواست.
