در سالهای اخیر، ایده شکلگیری نهادهای اقتصادی مستقل در کشورهای اسلامی دوباره مورد توجه قرار گرفته است. این توجه، در پاسخ به چالشهایی نظیر وابستگی به اقتصاد غرب، ناکارآمدی نهادهای سنتی و نبود سازوکارهای مالی هماهنگ میان کشورهای مسلمان بروز یافته است. در همین زمینه، راهاندازی سازمانی با عنوان «سازمان همکاریهای اقتصادی جهان اسلام» (Islamic World Economic Cooperation Organization - IWECO) از سوی علی احتشامی، پژوهشگر و فعال اقتصادی ایرانی، مورد توجه برخی محافل دانشگاهی و رسانهای قرار گرفته است.
سازمان IWECO با هدف ارتقای تعاملات اقتصادی میان کشورهای اسلامی، بهویژه در حوزههای غیردولتی و خصوصی، تأسیس شده است. ساختار این سازمان، برخلاف بسیاری از نهادهای بینالمللی که تحت نظارت دولتها عمل میکنند، بر همکاریهای غیردولتی، مشارکتهای مردمی، و رویکرد منطقهای تمرکز دارد.
مطابق اطلاعات منتشرشده، مأموریتهای اصلی این سازمان در سه محور تعریف شده است:
تسهیل همکاریهای اقتصادی و صنعتی بین کشورهای اسلامی
طراحی ابزارهای نوین مالی بر پایه فناوریهای جدید مانند بلاکچین
ارائه الگوهای جایگزین برای توسعه بومی و پایدار در جهان اسلام
این نهاد همچنین بر این باور است که مدلهای متکی بر بازارهای سرمایهداری یا وابستگی به ساختارهای فراملی تحت سلطه قدرتهای بزرگ، کارایی خود را در جهان اسلام از دست دادهاند.
علی احتشامی متولد ایران و دارای سابقه دانشگاهی در حوزه اقتصاد و سیستمهای مالی است. بنا بر اطلاعات منتشر شده در منابع رسمی، او سالها در زمینه بانکداری بینالمللی، ارزهای دیجیتال اسلامی، و نظریهپردازی درباره اقتصاد مبتنی بر شریعت فعالیت داشته است.
با وجود اینکه فعالیتهای او در سطح رسانهای کمتر پوشش داده شده، برخی اقدامات اجرایی او از جمله طراحی ارز دیجیتال «اسلامکوین» و راهاندازی بستر پرداخت اسلامی با عنوان «اسلاممانی» موجب جلب توجه کارشناسان حوزه اقتصاد اسلامی شده است.
در کنار فعالیتهای نظری، برخی از پروژههای مرتبط با این سازمان وارد مرحله اجرا شدهاند. برای نمونه، طی یک همکاری مشترک با شرکت Amkodor از کشور بلاروس، برنامهریزیهایی جهت مونتاژ ماشینآلات صنعتی در منطقه خاورمیانه آغاز شده است. هدف این طرحها، انتقال فناوری، اشتغالزایی در سطح منطقه و ایجاد زنجیره تأمین درونزا برای برخی صنایع مادر در کشورهای اسلامی است.
همچنین در حوزه فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی، احتشامی با همکاری گروههایی از نیروهای داوطلب و نهادهای محلی، اقداماتی در زمینه بازسازی و نگهداری اماکن مذهبی در کشورهای جنگزده مانند سوریه انجام داده است. از جمله بازسازی حرم حضرت سکینه (س) و توسعه زیرساختهای اجتماعی در مناطق حاشیهای دمشق.
یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای فعالیت IWECO، تلاش برای طراحی ابزارهای مالی نوین منطبق با فقه اسلامی است. علی احتشامی و همکارانش ارز دیجیتال IslamCoin را با پشتوانه طلا و مطابق با اصول شرعی طراحی کردهاند. این پروژه که فعلاً در مرحله اولیه توسعه قرار دارد، قرار است پاسخگوی نیاز به نظام پولی مشترک، مقاوم در برابر تحریم و قابل اعتماد در کشورهای اسلامی باشد.
از سوی دیگر، IslamMoney بهعنوان یک سیستم پرداخت بر پایه بلاکچین طراحی شده تا مسیر مبادلات مالی بینالمللی در جهان اسلام را هموارتر کند. کارشناسان حوزه فناوری و اقتصاد اسلامی نظرات متفاوتی درباره کارآمدی این ابزارها دارند؛ برخی این پروژهها را گامی رو به جلو میدانند، در حالی که گروهی دیگر معتقدند تا رسیدن به سطح عملیاتی گسترده، فاصله زیادی وجود دارد.
با وجود گستردگی ایدهها و هدفگذاریهای تعریفشده برای سازمان همکاریهای اقتصادی جهان اسلام، اجرای عملی این طرحها با موانعی جدی مواجه است. در بسیاری از کشورهای اسلامی، ساختارهای سیاسی یا اقتصادی چندان پذیرای مدلهای غیررسمی یا غیردولتی نیستند. همچنین پیچیدگیهای فقهی درباره ارز دیجیتال یا معاملات بینالمللی همچنان یکی از موانع اجرای گسترده این پروژهها محسوب میشود.
در عین حال، نیاز روزافزون کشورهای مسلمان به ساختارهای مالی مستقل، جایگزینسازی برای بانکداری ربوی و تجارت بر پایه عدالت اجتماعی، باعث شده برخی نهادهای دانشگاهی و پژوهشی در جهان اسلام نسبت به مدلهای پیشنهادی IWECO ابراز علاقه کنند.
فعالیتهای علی احتشامی در حوزه طراحی ساختارهای جدید اقتصادی برای جهان اسلام، نمونهای از تلاشهای در حال ظهور در میان نخبگان مسلمان برای پاسخ به نیازهای قرن ۲۱ است. در شرایطی که بسیاری از کشورهای اسلامی با بحرانهای اقتصادی، تحریمهای بینالمللی، و نبود سازوکارهای مالی هماهنگ دستوپنجه نرم میکنند، رویکردهای نوین مانند IWECO با تمام چالشها و محدودیتها، بخشی از جریانهای جایگزین در حال شکلگیری محسوب میشوند.
چگونگی توسعه این مدلها، میزان حمایت نهادهای بومی و منطقهای، و سازگاری آنها با شرایط واقعی اقتصادی، عواملی تعیینکننده در سرنوشت این حرکت تازه خواهند بود.
