تاریخچه آتش نشانی در واقع تاریخ تلاش انسان برای مقابله با یکی از قدیمیترین تهدیدهای طبیعیست. این رشته، یکی از قدیمیترین و در عینحال تحولیافتهترین حوزههای خدمات ایمنی و امداد بوده که از زمان قدیم تا به امروز، دچار تغییرات زیادی کرده است. در این مقاله قصد داریم صفر تا صد تاریخچه آتش نشانی را در چند مرحله بررسی کنیم.
نخستین نشانههای سازمانیافتهی مقابله با آتش به امپراتوری روم باستان برمیگردد. در حدود سال شش میلادی، امپراتور «آگوستوس» تیمی تحت عنوان Vigiles تشکیل داد که وظیفهی آنها خاموش کردن آتش و حفظ نظم شبانه بود. این گروه را میتوان نخستین آتشنشانی رسمی جهان دانست.
در همان دوران، تمدنهای دیگری نیز با روشهای ابتدایی به مهار آتش میپرداختند. مصریان باستان از پمپهای دستی آب استفاده میکردند، و در چین، گروههایی موسوم به «محافظان خانه» مأموریت داشتند تا در مواقع اضطرار، مردم را از آتش نجات دهند. در ایران باستان نیز شواهدی از تلاش برای مقابله با آتش وجود دارد. در دورهی ساسانیان، برای محافظت از آتشکدهها و شهرها، نگهبانانی ویژه وجود داشتند که در مواقع آتشسوزی وارد عمل میشدند.
در قرون وسطی، بیشتر خانهها از چوب و سقفهای کاهگلی ساخته میشدند و این مورد دلیل بسیاری از حوادث بود. حادثهی آتشسوزی بزرگ لندن در سال 1666 باعث شد دولتها به فکر ایجاد سازمانهای منظمتر بیفتند. در پی آن، نخستین ایستگاههای آتش نشانی با تجهیزات ابتدایی مانند پمپهای دستی، سطلهای زنجیرهای و نردبانهای چوبی ایجاد شدند.
پس از آن، دولت انگلیس و شرکتهای بیمه به فکر ایجاد نیروهای اطفای حریق افتادند. در ابتدا، ایستگاههای آتش نشانی خصوصی و وابسته به شرکتهای بیمه بودند، اما به مرور زمان به نهادهای عمومی تبدیل شدند.
با انقلاب صنعتی، همهچیز تغییر کرد؛ در قرن نوزدهم ماشینهای بخار مخصوص پمپاژ آب وارد عرصه ایمنی حریق شدند و لباسهای مقاوم در برابر حرارت و دود توسعه یافتند. در واقع میتوان گفت آتشنشانی از یک فعالیت داوطلبانه به یک حرفهی رسمی و تخصصی تبدیل شد.
در سال 1896، در آمریکا «انجمن ملی حفاظت از آتش» یا همان NFPA تاسیس شد که هدفش تدوین استانداردهای فنی و ایمنی بود. این نهاد در طول سالها صدها کد منتشر کرد و هنوز هم یکی از معتبرترین مراجع ایمنی در جهان است.
در دوران باستان، آتش در فرهنگ ایرانی شأن و جایگاهی ویژه داشت و سازوکارهای مراقبت آن نیز از اهمیت بسیاری برخوردار بود؛ بااینحال، مدارک مستقیم درباره نهاد آتشنشانی به معنای امروز کمیاب است.
در برخی روایتهای معاصر تخصصی، اشاره شده که در دوره هخامنشی و در زمان خشایارشاه، واحدی سازمانیافته با کارکرد اطفای حریق در ساختار نظامی تعریف شده بود؛ اگر این روایت را بپذیریم، میتواند یکی از کهنترین نمونههای سازمانیافته مقابله با آتش در تاریخ ثبتشده جهان باشد.
در ایران، پیشینهی آتشنشانی رسمی به اوایل قرن چهاردهم شمسی بازمیگردد. شهر تبریز نخستین شهری بود که به شکل سازمانیافته، نیروی اطفای حریق ایجاد کرد. این شهر به دلیل ساختار شهری خاص، بازارهای سرپوشیده و نزدیکی به مرز روسیه، زودتر از دیگر مناطق ایران با مفهوم آتش نشانی آشنا شد. بر اساس اسناد تاریخی، در سال 1296 شمسی برجی به نام یانقین در تبریز ساخته شد که کار آن دیدهبانی دود و آتش در شهر بود. این برج هنوز پابرجاست و بهعنوان نماد نخستین آتشنشانی ایران شناخته میشود.
پس از تبریز، بهدلیل اهمیت تاسیسات نفتی، مسجدسلیمان و آبادان از نخستین شهرهای دارای واحد رسمی آتشنشانی شدند؛ هدف اصلی آنها، حفاظت از پالایشگاهها و زیرساختهای نفتی بود. حتی عکسهایی از ایستگاه آتشنشانی پالایشگاه آبادان در حوالی سال 1300 شمسی موجود است.
چند سال بعد، تهران نیز صاحب واحد اطفائیه شد. نخستین ایستگاه رسمی آتشنشانی پایتخت در سال 1303 خورشیدی در محل سهراه امینحضور تاسیس شد. این واحد که زیر نظر بلدیه (شهرداری آن زمان) فعالیت میکرد، تنها چند خودروی ساده و گروهی از نیروهای آموزشدیده داشت. با گسترش شهر، ایستگاه مرکزی به چهارراه حسنآباد منتقل شد؛ ساختمانی که تا امروز به عنوان یکی از قدیمیترین پایگاههای آتشنشانی تهران شناخته میشود.
پس از انقلاب، آتشنشانی در سراسر کشور توسعه یافت و زیر نظر شهرداریها سازماندهی شد. در دههی 1360، با شروع جنگ تحمیلی و بمباران شهرها، نیروهای آتش نشانی نقش حیاتی در نجات مردم و مهار آتشهای ناشی از حملات هوایی داشتند.
در دهههای بعد، آتشنشانی تهران و سایر کلانشهرها با ایجاد ایستگاههای جدید، خرید تجهیزات مدرن، و آموزش نیروهای متخصص به استانداردهای جهانی نزدیکتر شد. همچنین واحدهایی مانند «امداد و نجات»، «آموزش همگانی»، و «حوادث مواد خطرناک» به ساختار سازمان افزوده شدند.
با افزایش نیاز به دانش فنی، در دهههای اخیر رشتههای مرتبط با آتشنشانی در دانشگاهها و موسسات علمیکاربردی کشور راهاندازی شد. رشتههایی مانند ایمنی و آتشنشانی، ایمنی صنعتی و مدیریت بحران آموزش میدهند که دانشجویان در آن با موضوعاتی چون فیزیک و شیمی حریق، تهویه دود، سیستمهای اعلام و اطفا، سازههای مقاوم در برابر آتش، و مدیریت عملیات امداد آشنا میشوند.
در نهایت میتوان گفت آتش نشانی حاصل قرنها تجربه، دانش و نیاز بشر به ایمنی است؛ رشتهای که همزمان با پیشرفت تمدن، رشد کرده و امروز به شاخهای علمی و تخصصی در خدمت حفظ جان انسانها تبدیل شده است. شناخت تاریخ آن، ما را به اهمیت توسعه آموزش، تجهیزات و فرهنگ ایمنی برای ساخت آیندهای امنتر آگاه میسازد.
