حضرت علی بن ابی طالب (ع)، ملقب به امیرالمؤمنین، شخصیتی است که در تاریخ اسلام همواره به عنوان نماد فضیلت، شجاعت، علم و عدالت شناخته میشود. ایشان نه تنها اولین امام مذهب تشیع و صحابی جلیلالقدر نزد اهل سنت هستند، بلکه به عنوان پسرعمو، داماد پیامبر اکرم (ص) و تنها کسی که در کعبه متولد شده، جایگاه منحصر به فردی دارند. اهمیت ایشان در ابعاد مختلف وجودی و حکومتی ایشان نهفته است.
اهمیت امام علی (ع) از لحظه تولد تا شهادت، با ایمان مطلق و جایگاه رفیع ایشان گره خورده است:
• نخستین ایمانآورنده: ایشان اولین مردی بودند که به پیامبر اکرم (ص) ایمان آوردند و در دوران خفقان اولیه، همواره یاور پیامبر در دعوت عمومی و خصوصی بودند.
• لیلة المبیت: خوابیدن در بستر پیامبر (ص) برای نجات جان ایشان از توطئه مشرکان، اوج فداکاری و اخلاص ایشان را به نمایش میگذارد.
• غدیر خم: انتصاب ایشان به عنوان مولی و رهبر امت پس از پیامبر (ص) در غدیر خم، یکی از مهمترین دلایل تمایز مذهبی و جایگاه امامت ایشان تلقی میشود.
سیره و منش اخلاقی امام علی (ع)، که بخش بزرگی از آن در نهجالبلاغه ثبت شده است، الگویی بیبدیل از انسانیت متعالی است:
• معاشرت نیکو (مخالطه): ایشان بر اهمیت معاشرت نیکو تأکید داشتند؛ چنانکه فرمودند: «با مردم چنان معاشرت کنید که اگر مردید بر مرگتان بگریند و اگر زنده ماندید به شما عشق ورزند.» این نشان از عمق ارتباط ایشان با مردم و جامعیت اخلاقیشان دارد.
• زهد و سادهزیستی: ایشان از دنیا به عنوان چیزی که حلالش با حرامش و خیرش با شرش درآمیخته است، برحذر میداشتند. این نگاه، ایشان را از دلبستگیهای مادی دور میکرد و زمینه را برای تمرکز بر ارزشهای معنوی فراهم میساخت.
• رابطه با خویشاوندان: بر حمایت متقابل و دفاع عاطفی از خویشاوندان تأکید داشتند، چرا که آنها را پشتیبانان اصلی انسان در سختیها میدانستند.
قدرت بدنی امام علی (ع) فراتر از تواناییهای عادی بشری بود و اغلب به عنوان یکی از فضایل الهی ایشان ذکر میشود که برای اثبات شایستگی رهبریاش ضروری بود:
• نیروی خارقالعاده: از خردسالی تا بزرگسالی، ماجراهایی مانند شکافتن طنابهای گهواره، مهار کردن مار، و بلند کردن سنگهای عظیم توسط ایشان نقل شده است.
• فتح خیبر: برجستهترین نمونه قدرت ایشان، نبرد در قلعه خیبر است؛ جایی که با کندن درِ سنگی قلعه و استفاده از آن به عنوان سپر، قلعهای را فتح کردند که لشکر اسلام از گشودن آن ناتوان بود.
• جنگها: ایشان در اکثر غزوات (به جز تبوک) پرچمدار اسلام بودند و لقبهایی چون «حیدر کرار» (شیر پیوسته حملهکننده) و «اسدالله الغالب» (شیر پیروز خدا) را کسب کردند.
زندگی شخصی ایشان سرشار از برکات الهی بود:
• تولد در کعبه: ایشان در سیزدهم رجب و در درون خانه خدا به دنیا آمدند، فضیلتی که مختص ایشان است.
• ازدواج مبارک: ایشان با حضرت فاطمه زهرا (س)، سرور زنان عالمیان و دختر پیامبر اکرم (ص)، ازدواج کردند و از این پیوند، مربیان جهان اسلام، امام حسن و امام حسین (ع) و حضرت زینب (س) متولد شدند.
• تربیت: دوران کودکی را در خانه پیامبر (ص) گذراندند و از مکتب مستقیم ایشان بهره بردند.
در دوران کوتاه خلافت (از سال ۳۵ تا ۴۰ هجری قمری)، امام علی (ع) به دلیل درگیری با سه جنگ بزرگ داخلی (جمل، صفین و نهروان)، فرصت چندانی برای ساختوساز نداشتند، اما در زمینه عدالت اقتصادی سنگ بناهایی تاریخی نهادند:
• عدالت در بیتالمال: برخلاف رویه خلفای پیشین که بر اساس سوابق قبیلهای یا سابقه در اسلام، بیتالمال را تقسیم میکردند، امام علی (ع) بر تساوی کامل همه مسلمانان (عرب و عجم، سیاه و سفید) در سهم بیتالمال تأکید کردند.
• بازپسگیری اموال: ایشان دستور دادند زمینها و اموالی که توسط خلیفه سوم به افراد خاص واگذار شده بود، به بیتالمال بازگردد، چرا که این اموال را حق عمومی مسلمین میدانستند.
• سادهزیستی در اوج قدرت: الگوی ایشان در زندگی شخصی (خوردن نان جو و پوشیدن لباس وصلهخورده) در کنار بالاترین مقام حکومتی، نشان داد که قدرت نباید منجر به انباشت ثروت شود.
امام علی (ع) شخصیتی است که تمامی صفات کمال انسانی، ایمانی و حکومتی در ایشان متجلی است. ایشان الگوی علم (به عنوان باب مدینه العلم)، ایمان (به عنوان اولین موحد)، شجاعت (به عنوان فاتح خیبر) و عدالت مطلق (به عنوان حاکم) هستند. اهمیت ایشان در این است که تمام ابعاد زندگی—از فردی و اخلاقی گرفته تا سیاسی و حکومتی—نمونهای از اجرای کامل تعالیم اسلامی است که برای همه دورانها، پیام و درس دارد.
