ویروس پاپیلومای انسانی (Human Papillomavirus; HPV) یکی از شایعترین عوامل عفونتهای منتقله از راه تماس جنسی در جهان است. اهمیت بالینی این ویروس بهطور عمده به نقش اثباتشده برخی ژنوتیپهای آن در ایجاد ضایعات پیشسرطانی و بدخیمیهایی مانند سرطان دهانه رحم، مقعد، آلت تناسلی، دهان و حلق بازمیگردد.
آزمایش HPV بهعنوان یک روش مولکولی با حساسیت و اختصاصیت بالا، امکان شناسایی عفونت با تیپهای پرخطر این ویروس را فراهم میکند و امروزه یکی از ارکان اصلی برنامههای غربالگری سرطان دهانه رحم محسوب میشود.
HPV یک ویروس DNAدار دو رشتهای از خانواده Papillomaviridae است که بیش از ۲۰۰ ژنوتیپ از آن شناسایی شده است. این ژنوتیپها بر اساس پتانسیل سرطانزایی به دو گروه اصلی تقسیم میشوند.
ژنوتیپهای کمخطر، از جمله تیپهای 6 و 11، معمولاً باعث زگیلهای تناسلی میشوند و ارتباطی با بدخیمی ندارند.
ژنوتیپهای پرخطر، مانند تیپهای 16، 18، 31، 33، 45، 52 و 58، با بروز ضایعات پیشسرطانی و سرطانهای مرتبط با HPV ارتباط مستقیم دارند. تیپهای 16 و 18 بهتنهایی مسئول بیش از ۷۰ درصد موارد سرطان دهانه رحم هستند.
در اغلب افراد، عفونت HPV گذرا بوده و طی یک تا دو سال توسط سیستم ایمنی پاکسازی میشود. با این حال، پایداری عفونت با تیپهای پرخطر میتواند منجر به تغییرات دیسپلاستیک و در نهایت بدخیمی شود.
آزمایش HPV یک تست تشخیصی مبتنی بر روشهای زیستمولکولی است که برای شناسایی DNA یا RNA ویروسهای HPV پرخطر در نمونههای انسانی به کار میرود. این آزمایش قادر است عفونت را در مراحل اولیه و پیش از بروز هرگونه تغییر سلولی قابل مشاهده تشخیص دهد.
در مقایسه با پاپ اسمیر که تغییرات مورفولوژیک سلولها را بررسی میکند، آزمایش HPV مستقیماً عامل ویروسی را شناسایی کرده و از حساسیت تشخیصی بالاتری برخوردار است.
تشخیص HPV در آزمایشگاه با استفاده از روشهای استاندارد مولکولی انجام میشود. مهمترین این روشها شامل PCR برای تکثیر اختصاصی ژنوم ویروس، Real-Time PCR برای تشخیص همزمان و دقیقتر و کاهش احتمال آلودگی، تعیین ژنوتیپ HPV برای شناسایی تیپهای پرخطر بهویژه 16 و 18، و روش Hybrid Capture برای تشخیص گروهی HPVهای پرخطر در برنامههای غربالگری است.
نمونهگیری برای آزمایش HPV معمولاً از سلولهای اپیتلیال دهانه رحم انجام میشود. این فرآیند با استفاده از برس یا اسپاتول مخصوص صورت میگیرد، کمتهاجمی است و امکان انجام همزمان با پاپ اسمیر وجود دارد.
برای افزایش دقت نتایج، توصیه میشود فرد حداقل ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل از نمونهگیری رابطه جنسی نداشته باشد، از شستوشو یا داروهای واژینال استفاده نکند و آزمایش در دوران قاعدگی انجام نشود.
آزمایش HPV در غربالگری اولیه سرطان دهانه رحم، بهویژه در زنان بالای ۳۰ سال، نقش کلیدی دارد. همچنین در پیگیری نتایج غیرطبیعی پاپ اسمیر، ارزیابی خطر در ضایعات پیشسرطانی، پایش بیماران پس از درمان ضایعات سرویکس و کمک به تصمیمگیری برای انجام کولپوسکوپی مورد استفاده قرار میگیرد.
نتیجه منفی آزمایش نشاندهنده عدم شناسایی HPV پرخطر و بیانگر خطر بسیار پایین ابتلا به سرطان دهانه رحم در کوتاهمدت است.
نتیجه مثبت بیانگر وجود DNA یا RNA HPV پرخطر بوده و نیازمند پیگیری بالینی و بررسیهای تکمیلی است. نتیجه مثبت بهتنهایی به معنای وجود سرطان نیست و باید در کنار سن، وضعیت ایمنی، نتایج پاپ اسمیر و سابقه بالینی فرد تفسیر شود.
مطالعات اپیدمیولوژیک نشان دادهاند که استفاده از آزمایش HPV در برنامههای غربالگری موجب تشخیص زودهنگام ضایعات پیشسرطانی، کاهش بروز سرطان دهانه رحم و کاهش مرگومیر ناشی از آن میشود. به همین دلیل، بسیاری از راهنماهای بالینی بینالمللی این آزمایش را بهعنوان روش اصلی یا مکمل غربالگری توصیه میکنند.
آزمایش HPV یک روش تشخیصی مولکولی دقیق است که نقش اساسی در شناسایی عفونتهای پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی دارد. تشخیص زودهنگام این عفونتها پیش از بروز تغییرات سلولی، امکان مداخله بهموقع و پیشگیری مؤثر از سرطان دهانه رحم و سایر بدخیمیهای مرتبط با HPV را فراهم میسازد. استفاده صحیح از این آزمایش و تفسیر علمی نتایج آن، بخش مهمی از مراقبتهای نوین سلامت زنان به شمار میرود.
