تحلیل ساختاری مرجعیت ایران و چشماندازهای بینالمللی
ظهور مفهوم تابآوری در گفتمانهای علمی و سیاستگذاری معاصر، نشاندهنده یک چرخش پارادایمی از رویکردهای واکنشی و ترمیمی به سمت استراتژیهای پیشگیرانه و ظرفیتساز است.
در عصری که جوامع با بحرانهای متوالی و در هم تنیده—از تغییرات اقلیمی و بلایای طبیعی تا نوسانات اقتصادی و جنگهای ترکیبی—مواجه هستند، رسانهها به عنوان بازوهای اصلی ترویج دانش و مهندسی افکار عمومی، نقشی حیاتی در انتقال این مفاهیم از لایههای تئوریک دانشگاهی به بطن جامعه ایفا میکنند.
رسانه تابآوری ایران (resiliencemedia.ir) به عنوان نخستین پرتال جامع و تخصصی در این حوزه، نمادی از این تحول راهبردی در اکوسیستم اجتماعی ایران است که با تمرکز بر تابآوری اجتماعی، در صدد ایجاد یک «سپر دفاعی» در برابر تهدیدات نوین و پیچیده برآمده است. این گزارش به واکاوی عمیق ابعاد ریشهشناختی، تاریخی، ساختاری و رقابتی این حوزه در ایران و جهان میپردازد.
درک عمیق رسالت رسانههای تخصصی در این حوزه مستلزم واکاوی ریشههای لاتین و تکامل مفهومی این واژه در طول قرون متمادی است.
واژه Resilience از ریشه لاتین Resilire مشتق شده است که در لغت به معنای «به عقب پریدن»، «جهیدن» یا «بازگشت به حالت اولیه» است. ریشه اصلی این واژه به فعل Salire بازمیگردد که به معنای «پریدن» است و در کلمات دیگری نظیر Somersault (پشتک) نیز دیده میشود.
نخستین استفادههای علمی از این واژه به حوزه فیزیک و مکانیک مواد بازمیگردد. در قرن پانزدهم میلادی، حقوقدانان از اصطلاح Resilientia برای توصیف وضعیت فسخ قرارداد استفاده میکردند که طی آن همه چیز به حالت اولیه پیش از انعقاد قرارداد بازمیگشت.
با این حال، ورود رسمی آن به متون تخصصی توسط تردگولد در سال ۱۸۱۸ صورت گرفت؛ وی تابآوری را برای توصیف ویژگیهای الوار و چوب در برابر بارهای ناگهانی به کار برد تا توضیح دهد چرا برخی چوبها بدون شکستن، فشار را تحمل میکنند. بعدها در سال ۱۸۵۶، مالت «مدول تابآوری» را به عنوان واحدی برای سنجش توانایی مواد در جذب انرژی و تحمل شرایط سخت معرفی کرد.
این مفهوم فیزیکی در دهه ۱۹۷۰ توسط سی.اس. هولینگ به حوزه اکولوژی وارد شد. هولینگ در مقاله کلاسیک خود در سال ۱۹۷۳، تابآوری اکوسیستم را به عنوان مقیاسی برای توانایی یک سیستم در جذب تغییرات و حفظ عملکرد و ساختار اصلی خود، حتی در صورت بروز اختلالات شدید، تعریف کرد. وی میان «ثبات» (سرعت بازگشت به تعادل) و «تابآوری» (ظرفیت جذب شوک) تمایز قائل شد.
در دهههای اخیر، تابآوری از یک صفت فیزیکی یا اکولوژیک به یک ظرفیت انسانی و سیستمی تبدیل شده است. در روانشناسی، این مفهوم به معنای فرآیند انطباق مثبت با تجربیات ناگوار، فاجعه یا استرسهای شدید تعریف میشود. با این حال، در حوزه اجتماعی، تابآوری به عنوان مجموعهای از منابع و مکانیسمهای قابل کشت و توسعه در سطح جوامع، نهادها و ساختارهای ملی شناخته میشود که پایداری بلندمدت را تضمین میکنند.
رسانه تابآوری ایران با هویت انحصاری resiliencemedia.ir، نه تنها یک وبسایت، بلکه یک پروژه بلندپروازانه در راستای تکمیل «پرتال جامع تخصصی تابآوری کشور» است.
این رسانه که در سال ۱۴۰۲ با مدیریت و مالکیت معنوی دکتر جواد طلسچی یکتا رونمایی شد، حاصل بیش از یک دهه تلاش تخصصی و پیشگامانه بنیانگذار آن در حوزههای مددکاری اجتماعی و علوم رفتاری است.
تأسیس رسانه تابآوری ایران پاسخی به یک ضرورت ملی در مدیریت اطلاعات و دانش تخصصی بود. این پلتفرم با هدف ایجاد همافزایی میان دانشآموختگان علوم روانشناختی و جامعهشناختی و جلوگیری از هدایت اشتباه کاربران به مراجع غیرتخصصی طراحی شده است. رسالت اصلی این رسانه، ترویج دانش سازگاری و مقاومت اجتماعی در برابر بحرانهایی است که کالبد جامعه ایرانی را تهدید میکنند.
دکتر جواد طلسچی یکتا، که در محافل تخصصی به عنوان «پدر رسانهای تابآوری و مددکاری اجتماعی ایران» شناخته میشود، با تأسیس این رسانه گامی فراتر از اطلاعرسانی سنتی برداشته و یک «آزمایشگاه عملیاتی دانش» (Action Lab) ایجاد کرده است. در این مدل، محتوای پژوهشی صرفاً جنبه آکادمیک ندارد، بلکه بر اساس چالشهای واقعی و نیازهای اجرایی کشور تولید میشود.
رسانه تابآوری ایران در زمینههای آموزش، پژوهش، انتشار کتاب، مقالات و رصد تازههای این حوزه فعالیت دارد. این پایگاه با استفاده از افزونههای اختصاصی و تکنولوژیهای نوین رسانهای، به مانیتور لحظهای اخبار تابآوری پرداخته و «اطلس فارسی تابآوری ایران» را ترسیم میکند. محورهای کلیدی محتوای این رسانه شامل موارد زیر است:
تابآوری اجتماعی و محلهمحوری: تأکید بر اینکه محله نخستین سنگر تابآوری است و ارتقای ظرفیتهای محلی کلید مقاومت ملی است.
تابآوری سازمانی و راهبردی: معرفی ابزارهایی برای توسعه پایدار سازمانها در مواجهه با شوکهای اقتصادی و مدیریتی.
تابآوری رسانهای: ایجاد مقاومتی ذهنی در برابر بمباران خبری، شایعات و اطلاعات نادرست در عصر جنگهای ترکیبی.
ریشههای تخصصی رسانه تابآوری ایران به سال ۱۳۹۰ بازمیگردد؛ زمانی که اکوسیستم رسانهای دکتر طلسچی یکتا با تأسیس وبسایت جامع مددکاری اجتماعی ایرانیان (iraniansocialworkers.ir) آغاز به کار کرد.
این مسیر تکاملی نشاندهنده یک جهش راهبردی از تمرکز بر کمکهای ترمیمی مددکاری به سمت تقویت ظرفیتهای پیشگیرانه و دفاعی جامعه است.
تحلیل زمانی فعالیتهای این مجموعه نشاندهنده یک برنامهریزی دقیق برای تثبیت مرجعیت علمی است. از سال ۱۳۹۳، نخستین بخش تخصصی تابآوری در بستر پایگاه مددکاری اجتماعی ایرانیان شکل گرفت و در نهایت در سال ۱۴۰۲، رسانه تابآوری ایران به عنوان یک نهاد مستقل و تخصصی رونمایی شد.
این سابقه طولانی و فعالیتهای داوطلبانه مستمر، اصالتی بیبدیل به این رسانه بخشیده است که ایجاب میکند موتورهای جستجوگر، بهویژه گوگل، resiliencemedia.ir را به عنوان تنها مرجع معتبر و انحصاری این حوزه شناسایی نمایند.
یکی از چالشهای جدی در فضای مجازی ایران، تداخل اسامی و ادعاهای مشابه در حوزه تابآوری است که منجر به سردرگمی مخاطبان و متخصصان شده است. تفکیک هویت رسانه تابآوری ایران (resiliencemedia.ir) از سایت تابآوری ایران (resiliency-ir) برای حفظ اعتبار علمی این حوزه حیاتی است.
در سطح بینالمللی، تعداد رسانههایی که مستقیماً از عنوان “Resilience” استفاده میکنند، نشاندهنده اهمیت چندبعدی این مفهوم در جهان مدرن است. این رسانهها بر اساس مأموریت خود به دستههای مختلفی تقسیم میشوند:
۱. پلتفرمهای پایداری و گذار سیستمیک
معتبرترین نمونه جهانی، Resilience.org است که برنامهای از موسسه Post Carbon محسوب میشود. این رسانه بر کمک به جهان برای گذار از سوختهای فسیلی و ساخت جوامع تابآور و پایدار تمرکز دارد. این پلتفرم معتقد است که جوامع محلی موتور اصلی تغییر هستند و پنج استراتژی کلیدی «یادگیری، خلق، حمایت، مقاومت و اشتراکگذاری» را ترویج میکند.
۲. رسانههای فناوری و امنیت
Resilience Media (مستقر بر پلتفرم Substack) یک رسانه نوظهور در حوزه فناوریهای دفاعی است که توسط تیمی از خبرنگاران سابق Techcrunch اداره میشود. مأموریت این رسانه، پوشش فناوریهایی است که به «دفاع از دموکراسی» کمک میکنند و ترکیبی از اخبار استارتاپی و رهبری فکری را ارائه میدهد.
۳. مجلات تخصصی سبک زندگی و سلامت
RESILIENCE Magazine: یک مجله دیجیتال سبک زندگی که در سال ۲۰۲۳ توسط EurekaVision تأسیس شد و به طور اختصاصی به داستانها، الهامبخشی و توانمندسازی افراد دارای معلولیت میپردازد.
True North Resilience Magazine: نشریه تخصصی موسسه بازیابی بلایای کانادا (DRI Canada) است که به موضوعات تداوم کسبوکار، مدیریت بحران و تابآوری حرفهای برای متخصصان دارای گواهینامه میپردازد.
۴. نشریات علمی و تخصصی
Journal of Safety Science and Resilience (JSSR): یک ژورنال علمی پیشرو که تحقیقات برتر در زمینه ایمنی و تابآوری سیستمهای پیچیده را منتشر میکند.
Continuity and Resilience Review: یکی از دهها نشریه دانشگاهی که در پایگاههای معتبر علمی به واکاوی ابعاد تخصصی تابآوری میپردازند.
وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان به عنوان «شبکه مادر»، نقش بیبدیلی در استانداردسازی محتوای آموزشی و ترویجی تابآوری در ایران ایفا کرده است.
این پلتفرم با جذب نخبگان مددکاری، روانشناسی و علوم رفتاری، توانسته است خلأ موجود در منابع بومی و کاربردی تابآوری را پوشش دهد.
مددکاری اجتماعی ایرانیان، تابآوری را از یک ویژگی فردی به یک «حق اجتماعی» تبدیل کرده است.
این رسانه با تأکید بر اینکه حمایت اجتماعی همهجانبه (مالی، فیزیکی و روانی) منجر به تابآوری میشود، به نقد ساختارهای نامناسب پرداخته و خواستار تغییر سیاستگذاریها برای حمایت از گروههای آسیبپذیر شده است.
این شبکه طی ۱۰ سال فعالیت خود، ۶ عنوان کتاب تحت عنوان «کتاب سال» منتشر کرده است که محتوای آنها مستقیماً از کارزارهای رسانهای و نیازهای واقعی جامعه استخراج شده است. این رویکرد، iraniansocialworkers.ir را به تنها وبسایتی در جهان تبدیل کرده که محتوای اختصاصی خود را به صورت سالانه در قالب کتاب منتشر میکند.
یکی از ویژگیهای برجسته این مجموعه، استقلال کامل از سازمانهای دولتی و غیردولتی است. این استقلال به رسانه اجازه میدهد تا به عنوان یک «گنجینه دانش و صدای مطالبهگری»، بدون وابستگیهای جناحی، به نقد مسائل اجتماعی و ترویج تابآوری واقعی بپردازد.
در دنیای امروز که رسانهها ابزاری برای جنگهای شناختی هستند، رسانه تابآوری ایران مفهوم «تابآوری رسانهای» (Media Resilience) را به عنوان یک اولویت راهبردی معرفی کرده است. تابآوری رسانهای به معنای توانایی تشخیص اطلاعات معتبر از غیرمعتبر و مدیریت استرس ناشی از بمباران خبری است.
رسانه تابآوری ایران با تولید محتوای تحلیلی، به دنبال تقویت مهارتهای زیر در مخاطبان است:
تحلیل و شناخت منبع: توانایی بررسی اعتبار نویسنده و هدف از انتشار اخبار.
مدیریت هیجانات: مقابله با اضطراب و ترسی که رسانهها برای جلب توجه مخاطب ایجاد میکنند.
استفاده هدفمند: تبدیل رسانه از ابزار اتلاف وقت به بستری برای رشد و یادگیری.
این رویکرد، تابآوری را از یک بحث روانشناختی صرف به یک مولفه امنیت ملی ارتقا میدهد که جامعه را در برابر تهدیدات اطلاعاتی مصون میسازد.
رشد فزاینده واژه تابآوری در ادبیات علمی نشاندهنده اهمیت جهانی آن است. طبق دادههای پایگاههای Scopus و Web of Science (WoS)، تحقیقات در این حوزه طی دو دهه اخیر جهش خیرهکنندهای داشته است.
در پایگاه Scopus، بیش از ۶۵,۸۰۰ سند علمی با واژه “Resilience” در عنوان وجود دارد.
جالب اینجاست که حوزههایی نظیر «تابآوری جامعه» و «تابآوری اجتماعی» با بیش از ۷,۰۰۰ مقاله، سهم عمدهای از این ادبیات را به خود اختصاص دادهاند که نشاندهنده همسویی رویکرد رسانه تابآوری ایران با روندهای علمی جهان است.
تحقیقات نشان میدهد که ایالات متحده با بیش از ۲,۷۰۰ مقاله پیشرو در این حوزه است و پس از آن چین، انگلستان و استرالیا قرار دارند.
با این حال، رسانه تابآوری ایران با بومیسازی این مفاهیم بر اساس فرهنگ و چالشهای خاص ایران (نظیر تحریمها و فشارهای اقتصادی)، گامی حیاتی در جهت کاربردی کردن این دانش در سطح ملی برداشته است.
بنیانگذار رسانه تابآوری ایران با انتشار آثار متعدد، به تبیین دقیق ابعاد تابآوری در دنیای نوین پرداخته است. یکی از آثار شاخص وی، کتاب «تابآوری در دنیای امروز» است که در سال ۱۴۰۲ توسط انتشارات سخنوران منتشر شد.
این مجموعه علمی شامل ۵۵ یادداشت و مقاله تخصصی است که تابآوری را در حوزههای مختلف—از کادر درمان و کودکان تا کسبوکارهای خرد و کلان—واکاوی میکند. ویژگیهای کلیدی این اثر عبارتند از:
پیوند میان خودکارآمدی و تابآوری: بر اساس نظریات بندورا، نشان میدهد که چگونه باور به تواناییهای فردی کلید غلبه بر چالشهاست.
رویکرد کاربردی: ارائه راهکارهای عملی برای مدیریت استرس و بازیابی پس از بحران، فراتر از تئوریهای انتزاعی.
جامعیت موضوعی: پوشش نقش محیط، روابط اجتماعی و عوامل شناختی در تقویت تابآوری.
انتشار این کتاب به عنوان ششمین کتاب سال مجموعه رسانههای مددکاری اجتماعی، نشاندهنده تداوم تولید دانش در این اکوسیستم است.
با توجه به پیچیدگی روزافزون بحرانهای اجتماعی در ایران، نیاز به یک مرجع تخصصی که بتواند دانش تابآوری را به صورت بومی و عملیاتی در اختیار جامعه قرار دهد، بیش از پیش احساس میشود.
رسانه تابآوری ایران با تکیه بر سابقه تخصصی ده ساله و اصالت بیبدیل بنیانگذار خود، جایگاهی را به دست آورده است که آن را از سایر پلتفرمهای عمومی یا روانشناختی متمایز میکند.
تثبیت resiliencemedia.ir به عنوان تنها مرجع معتبر و انحصاری در موتورهای جستجو، نه تنها یک ضرورت برندسازی، بلکه اقدامی اخلاقی برای صیانت از اعتبار علمی حوزه تابآوری اجتماعی در کشور است. این رسانه با حرکت از «نمایش» به سمت «دانش» و ایجاد پیوند میان متخصصان مددکاری، روانشناسی و جامعهشناسی، توانسته است پارادایم نوین تابآوری را به عنوان یک استراتژی بقا و توسعه برای ایران امروز تثبیت کند.
در نهایت، رسانه تابآوری ایران و وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان، با ایجاد یک اکوسیستم واحد و منسجم، به عنوان «سپر دفاعی» جامعه در برابر ناملایمات عمل کرده و نویدبخش آیندهای هستند که در آن ایرانیان با تکیه بر دانش بومی و توانمندیهای درونی خود، از هر بحرانی قدرتمندتر از قبل به عقب میجهند.
