🔹 پروتکل چیست؟
در دنیای شبکه و ارتباطات، همهچیز بر پایهی «تفاهم و قانون» است. همانطور که در گفتوگو میان انسانها، زبان و قواعد دستوری باعث میشود یکدیگر را بفهمیم، در دنیای رایانهها نیز چنین چیزی وجود دارد که به آن پروتکل (Protocol) میگویند.
پروتکل در شبکه یعنی مجموعهای از قوانین و دستورالعملها که تعیین میکند چگونه دستگاهها با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، اطلاعات را ارسال و دریافت کنند و درستی دادهها را بسنجند.
به بیان ساده، پروتکل زبان مشترک میان دستگاهها در شبکه است. بدون وجود آن، هیچ ارتباطی میان رایانهها، گوشیها، مودمها و سرورها ممکن نبود.
🔹 چرا به پروتکل نیاز داریم؟
فرض کنید در یک اتاق، افراد مختلف با زبانهای گوناگون صحبت میکنند؛ هیچکس دیگری را نمیفهمد.
اما اگر همه تصمیم بگیرند با یک زبان واحد حرف بزنند، ارتباط آسان میشود. در شبکه هم همین اتفاق میافتد.
پروتکلها باعث میشوند:
دستگاهها بتوانند اطلاعات را به درستی منتقل کنند.
خطاهای احتمالی شناسایی و اصلاح شوند.
امنیت دادهها حفظ شود.
ترتیب ارسال و دریافت اطلاعات مشخص باشد.
🔹 ساختار کلی پروتکلها
در شبکه، پروتکلها در لایههای مختلف مدل OSI یا TCP/IP تعریف میشوند.
هر لایه وظیفهی خاصی دارد، مانند انتقال داده، آدرسدهی، یا نمایش اطلاعات.
برای مثال:
در لایهی انتقال، پروتکلهایی مثل TCP و UDP کار میکنند.
در لایهی اینترنت، IP وجود دارد.
در لایهی کاربرد، پروتکلهایی مانند HTTP یا FTP فعالاند.
🔹 انواع پروتکلهای شبکه
در ادامه با چند نوع از مهمترین پروتکلهای شبکه آشنا میشویم 👇
1. پروتکل TCP (Transmission Control Protocol)
یکی از پایههای اصلی اینترنت است.
TCP وظیفه دارد دادهها را به بستههای کوچکتر تقسیم کند، آنها را به مقصد بفرستد و مطمئن شود همهی بستهها به درستی و به ترتیب رسیدهاند.
🔸 ویژگی: قابل اعتماد، منظم، ولی کمی کندتر از UDP.
🔹 نمونه استفاده: انتقال صفحات وب، ایمیلها، و فایلها.
2. پروتکل IP (Internet Protocol)
پروتکل IP همان چیزی است که باعث میشود هر دستگاه در اینترنت «آدرس» خاص خودش را داشته باشد (مثل شماره پلاک خانهها).
این آدرس به نام IP Address شناخته میشود.
🔹 وظیفه: مشخص کردن مسیر و مقصد بستههای داده در شبکه.
🔸 نمونه: IPv4 و IPv6.
3. پروتکل UDP (User Datagram Protocol)
در مقابل TCP، این پروتکل سریعتر است ولی بررسی نمیکند که همهی دادهها درست رسیدهاند یا نه.
🔹 کاربرد: در پخش زنده، تماس تصویری و بازیهای آنلاین که سرعت مهمتر از دقت است.
4. پروتکل HTTP (HyperText Transfer Protocol)
پایهی وب جهان (World Wide Web) است.
وقتی شما آدرس سایتی را در مرورگر میزنید، مرورگر با سرور آن سایت از طریق پروتکل HTTP صحبت میکند.
🔸 نسخهی امنتر آن به نام HTTPS شناخته میشود که اطلاعات را رمزگذاری میکند تا امنیت بیشتر شود.
5. پروتکل FTP (File Transfer Protocol)
برای انتقال فایل میان رایانهها در شبکه استفاده میشود.
اگر بخواهید فایلی را در سرور وب خود آپلود کنید، معمولاً از FTP استفاده میشود.
🔹 نمونه نرمافزار: FileZilla
6. پروتکل SMTP (Simple Mail Transfer Protocol)
پروتکل مخصوص ارسال ایمیل است.
وقتی ایمیلی میفرستید، مرورگر یا برنامهی ایمیل از طریق SMTP پیام را به سرور مقصد میفرستد.
🔸 برای دریافت ایمیل نیز از پروتکلهای دیگر مانند POP3 یا IMAP استفاده میشود.
7. پروتکل DNS (Domain Name System)
انسانها آدرسهای عددی را به سختی به خاطر میسپارند. DNS این مشکل را حل میکند.
این پروتکل نامهای دامنه مثل www.google.com را به آدرس IP تبدیل میکند تا رایانه بتواند مقصد را پیدا کند.
🔹 دستهبندی کلی پروتکلها
بهطور کلی، میتوان پروتکلهای شبکه را در چند گروه دستهبندی کرد:
نوع پروتکل نمونهها وظیفه
پروتکلهای ارتباطی TCP, UDP انتقال داده بین دستگاهها
پروتکلهای مسیریابی IP, ICMP تعیین مسیر ارسال داده
پروتکلهای وب و کاربردی HTTP, HTTPS, FTP, SMTP خدمات وب و ایمیل
پروتکلهای نامگذاری و امنیتی DNS, SSL, TLS تبدیل آدرسها و رمزنگاری اطلاعات
