محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین ایران، یکی از چهرههای کلیدی در شکلگیری توافق هستهای سال ۲۰۱۵ موسوم به برجام بود. اما با گذشت زمان، تناقضهای آشکار در سخنان و مواضع او باعث شده است بسیاری از ناظران، عملکردش را نه بهعنوان «قهرمان دیپلماسی»، بلکه بهعنوان سیاستمداری بدانند که از پاسخگویی درباره نتایج واقعی توافق گریزان است.
در طول مذاکرات هستهای، ظریف بارها تأکید میکرد که «تحریمها در روز اجرای برجام لغو خواهند شد، نه تعلیق». او حتی منتقدان داخلی را متهم به دروغگویی میکرد و میگفت: «کسانی که از تعلیق تحریمها سخن میگویند، قصد تخریب دارند». با این حال، پس از امضای توافق، متن رسمی برجام صراحتاً از واژهی suspension (تعلیق) استفاده کرده بود و نه termination (لغو کامل). همین واژه مبنای حقوقی مکانیزم موسوم به اسنپبک شد؛ یعنی هرگاه ایران از تعهدات خود عدول کند، تحریمها بدون رأیگیری دوباره در شورای امنیت بهطور خودکار بازمیگردند. در واقع، از همان لحظهی امضا، لغو تحریمها در کار نبود و همه چیز بر پایهی تعلیق موقت و قابل بازگشت بنا شده بود.
ظریف چندی پیش در گفتوگویی جنجالی بیان کرد که پیشنهاد جایگزینی واژهی «لغو» با «تعلیق» را فردی به نام «فرانچسکو» از طرف اتحادیه اروپا داده و تیم ایرانی بدون اطلاع او آن را پذیرفته است. اما این توضیح بیش از آنکه ابهام را برطرف کند، بر تناقضها افزود. ظریف بارها گفته بود که تیم او دربارهی «تکتک کلمات متن برجام ساعتها بحث کرده» و هیچ چیز از چشمش پنهان نمانده است. چطور ممکن است کسی که دربارهی ویرگولهای متن حساسیت داشت، از تغییر مهمترین واژهی توافق – یعنی نوع برخورد با تحریمها – بیخبر مانده باشد؟ منتقدان این روایت را تلاشی برای شانه خالی کردن از مسئولیت و انتقال تقصیر به دیگران میدانند.
وقتی اعضای کمیسیون ویژهی برجام در مجلس به ظریف گفتند که تحریمها لغو نشده و تنها تعلیق شدهاند، او پاسخ داد: «ما چیزی به نام لغو یا تعلیق نداریم، بلکه اجرای تحریمها متوقف شده است.» اما این همان تعریف تعلیق است. در واقع، ظریف با بازی زبانی تلاش کرد تا از پذیرش اشتباه پرهیز کند و همزمان اعتبار سیاسی خود را حفظ نماید.
از منظر حقوق بینالملل، اسنپبک تنها زمانی ممکن است که تحریمها لغو نشده باشند. اگر لغو میشدند، بازگشت آنها مستلزم تصویب مجدد شورای امنیت بود، نه بازگشت خودکار. به عبارت دیگر، خودِ وجود مکانیزم اسنپبک بهمعنای تعلیق تحریمهاست. بنابراین، ادعای ظریف دربارهی لغو تحریمها از ابتدا با سازوکار حقوقی توافق ناسازگار بود.
در مجموع میتوان گفت سخنان متناقض ظریف دربارهی ماهیت تحریمها و سازوکار اسنپبک، از دید بسیاری از کارشناسان نشانهی نوعی «فرار از پاسخگویی» است. او که در زمان امضای برجام گفته بود: «نمیگویم برجام فتحالفتوح است اما سندی کاملاً قابل دفاع است»، بعدها هنگامی که زمان آزمون سخنانش درباره عدم اجرای اسنپبک و لغو تحریمها فرا رسید، به جای ارائهی دفاع قابل قبول از توافق، تلاش کرد با نسبت دادن تقصیر به دیگران – از «فرانچسکو» ایتالیایی تا لاوروف روسی – از دفاع از برجام شانه خالی کند. با این حال، تاریخ با دقتی بیشتر از حافظهی سیاسی، این تناقضها را ثبت کرده است؛ تناقض میان آنچه وعده داده شد و آنچه در عمل تحقق یافت: وعده لغو تحریمها داده شد، اما در عمل تنها تعلیق تحویل داده شد.
