در ایران، عبارت «شبکه هرمی» معمولاً با دیدی منفی همراه است و یادآور طرحهایی است که به دلیل آسیب به اقتصاد کشور ممنوع شدهاند. اما چه میشود اگر همین ساختار بحثبرانگیز، به عنوان الگویی دقیق برای ایجاد یک شبکه جهانی مبتنی بر ایمان مورد استفاده قرار گیرد؟ این مقاله به بررسی یک طرح شگفتانگیز میپردازد که پیشنهاد میکند از مدل شبکههای هرمی تجاری برای ساختن یک جنبش معنوی جهانی استفاده شود. آیا میتوان مدلی که بر پایه تمایلات مالی ساخته شده را برای اهداف معنوی بازطراحی کرد؟
--------------------------------------------------------------------------------
اساس این طرح بر یک ایده جسورانه استوار است: الگوبرداری مستقیم از ساختار شرکتهای موفق بازاریابی شبکهای در ایران مانند «پنبهریز»، «بادران» و «بیز». ساختار بنیادینی که کپیبرداری میشود، همان مدل هرمی کلاسیک است: هر فرد دو نفر دیگر را به عنوان «دست راست و چپ» خود به شبکه دعوت میکند و آن دو نفر نیز همین فرآیند را تکرار میکنند. اما این الگوبرداری صرفاً ساختاری نیست، بلکه تاکتیکی و روانشناختی است. طرح پیشنهادی حتی فیلمنامه جذب نیرو را نیز کپی میکند: «افراد را به خانههایتان دعوت کنید... به او بگویید تو بهترین دوست من هستی... با چای از او پذیرایی کنید و در یک فضای آرامشبخش» طرح را برایش توضیح دهید. این انتخاب آگاهانه نشان میدهد که طراحان به دنبال استفاده از یک مکانیزم اثباتشده برای جذب و سازماندهی هستند، آن هم تا ریزترین جزئیات اجرایی آن.
--------------------------------------------------------------------------------
مهمترین تغییری که این طرح در مدل اصلی ایجاد میکند، جایگزینی انگیزه اصلی اعضاست. در مدلهای تجاری، موتور محرک، آنطور که در منبع به آن اشاره شده، «ولع زیاد برای درآمد زیاد» است. اما در این شبکه پیشنهادی، این انگیزه مادی با یک هدف معنوی جایگزین میشود: کسب ثواب الهی و رسیدن به اهداف روحانی. این تغییر، هویت کل سیستم را دگرگون میکند. بر اساس این طرح، با تغییر سوخت این موتور از پول به ایمان، ماهیت آن نیز تغییر میکند. طراحان معتقدند شبکههایی که بر انگیزههای الهی و انسانی بنا میشوند، «نامیرا هستند» و «هیچوقت افول نمیکنند»، برخلاف مدلهای تجاری که با نوسانات بازار از بین میروند. این تغییر، تلاشی است برای دستیابی نه تنها به هدفی متفاوت، بلکه به نوعی جاودانگی سازمانی.
--------------------------------------------------------------------------------
برای انطباق مدل هرمی با هنجارهای اجتماعی و شرعی، تغییرات ساختاری دقیقی در نظر گرفته شده است. مهمترین قاعده، جلوگیری از قرار گرفتن زنان و مردان نامحرم در زیرمجموعه مستقیم یکدیگر است (مثلاً «یک دختر مجرد زیرمجموعه یک پسر مجرد باشد بدون اینکه محرم باشد»). برای حل این مسئله، راهحلهای عملی مانند ایجاد زیرشبکههای مجزا برای خانمها و استفاده از روابط خانوادگی (محارم) برای تکمیل تیمها ارائه شده است. همچنین پیشنهاد شده که جلسات در خانهها یا مساجد برگزار شود. تفکر عملیاتی در این طرح فراتر از اینهاست؛ برای استانداردسازی فرآیند جذب، پیشنهاد شده که یک «دفترچه پرینت رنگی» شکیل و حرفهای تهیه شود تا همه اعضا از یک ابزار استاندارد برای معرفی شبکه استفاده کنند. علاوه بر این، ساختار شبکه انعطافپذیر طراحی شده و این امکان وجود دارد که در آینده «به جای دست راست و چپ، سه شاخه یا بیشتر» داشته باشد، که نشاندهنده یک رویکرد آزمون و خطا به جای کپیبرداری خشک است.
--------------------------------------------------------------------------------
فعالیت اصلی اعضا در این شبکه، صرفاً جذب افراد جدید نیست، بلکه انجام «مأموریتها» است. این مأموریتها طیف گستردهای از اعمال نیک را در بر میگیرند و به «هر آن چیزی که در اسلام ثواب دارد» اطلاق میشود. مثالهای ذکر شده شامل مطالعه قرآن، گوش دادن به یک سخنرانی، به اشتراک گذاشتن یک مهارت یا حتی پیشنهاد مأموریتهای جدید به جامعه است. این رویکرد، عمل به دین را به نوعی «بازیوار» (Gamified) میکند و آن را به یک فعالیت ساختاریافته، قابل پیگیری و مشارکتی تبدیل مینماید. پاداش این فعالیتها، ابدی در نظر گرفته میشود، همانطور که در این روایت تأکید شده است:
چنانکه در روایتی از معصومین (ع) آمده است، هر کس سنت حسنهای بنا نهد، حتی اگر به اندازه گذاشتن سنگی بر راهی باشد، تا روز قیامت در ثواب آن شریک خواهد بود.
--------------------------------------------------------------------------------
این پروژه یک چشمانداز بلندپروازانه و جهانی دارد. برنامه اجرایی آن به صورت مرحلهای طراحی شده است: ابتدا در سطح استانی در ایران آغاز میشود تا سیستم اشکالزدایی (Debug) شود و سپس به سطح بینالمللی گسترش مییابد. هدف نهایی، ایجاد یک «قدرت نرم بسیار بزرگ» برای مسلمانان در سراسر جهان است. امکانات آینده این شبکه که در منبع به آنها اشاره شده، بسیار گسترده و چندلایه است:
خدمات و تجارت: راهاندازی یک پلتفرم تجارت الکترونیک برای کالاهای اسلامی، شبکهای برای جمعآوری کمکهای خیریه (دونیت) و انجام زیارت نیابتی.
حمایت و ترویج: استفاده از شبکه به عنوان یک پایگاه کاربری عظیم برای حمایت از پروژههای فرهنگی دیگر، مانند نرمافزارهای قرآنی و پروژههای متنباز (Open-source).
رسانه و اطلاعرسانی: تبدیل شدن به یک کانال قدرتمند برای «ارسال اخبار، اطلاعرسانیها و توصیههای دینی و اخلاقی».
گفتگوی بینمذهبی: استفاده از شبکه برای معرفی آموزههای اهل بیت به مسلمانان غیرشیعه به روشی غیرتقابلی.
تمدنسازی دیجیتال: ایجاد یک شبکه اجتماعی موازی که به تدریج رشد کرده و به بستری برای تولید محتوا، آزمونهای روانشناسی، مشاوره ازدواج، و استعدادیابی برای «نسل آینده» و اهداف تمدنسازی تبدیل شود.
--------------------------------------------------------------------------------
این طرح، ترکیبی جسورانه از یک مدل کسبوکار مدرن و بحثبرانگیز با یک آرمان معنوی جاودانه است. صرف نظر از موفقیت یا شکست نهایی آن، این ایده نشاندهنده تلاشی برای مهندسی اجتماعی در مقیاسی بزرگ است که میکوشد از ابزارهای شناختهشده دنیای مادی برای اهداف فرا-مادی بهره ببرد. این طرح ما را با یک پرسش عمیق روبرو میکند: آیا سیستمی که برای بهرهبرداری از طمع انسانی طراحی شده، میتواند با یک مأموریت جدید واقعاً تطهیر شود، یا ارواح طراحی اولیهاش ناگزیر جامعهای را که میسازد، شکل خواهند داد؟
