تصور کنید دنیایی که در آن هر چیزی که خلق میکنید، میتونه توسط دیگران استفاده، تغییر و به اشتراک گذاشته بشه، بدون اینکه کسی نگران دعواهای حقوقی یا محدودیتهای عجیب و غریب باشه. اینجاست که مفهوم کپیلفت (Copyleft) وارد میدان میشه! کپیلفت مثل یک ابرقهرمان دنیای دیجیتاله که آزادی را به نرمافزارها و آثار خلاقانه هدیه میده.
خب من از طرفداران کپی لفت هستم و در این پست، میخوام با زبانی ساده و روان، درباره کپیلفت و اینکه چی هست و چرا مهمه و چطور دنیای فناوری را تغییر داده، بگم.
برای فهم کپیلفت، باید اول کمی درباره کپیرایت (حق کپی یا CopyRight) صحبت کنیم. کپیرایت قانونیه که به خالق یک اثر (مثل کتاب، موسیقی یا نرمافزار) اجازه کنترل اینکه چه کسی میتونه از اثرش استفاده کنه، آن را کپی کنه یا تغییرش بده رو میده. اما گاهی این محدودیتها باعث محدودیت خلاقیت و نوآوری در ادامه میشه، چون همه نمیتونند به راحتی از آثار دیگران استفاده کنند یا روی آنها کار کنند.
اینجاست که کپیلفت وارد میشه. کپیلفت مثل برادر یاغی کپیرایت است! در واقع، کپیلفت از کپیرایت استفاده میکنه، اما به جای محدود کردن، آزادی را ترویج میده. ایده کلی کپیلفت اینه که اگر چیزی خلق کردی (مثل یک نرمافزار)، دیگران نات اونلی می تونن از آن استفاده کنند، بات السو می تونن آن را تغییر هم بدن و نسخههای جدیدش را به اشتراک بگذارند، اما به شرطی که این آزادی را به بقیه هم منتقل کنند.
کپیلفت در دهه ۱۹۸۰ توسط ریچارد استالمن، بنیانگذار جنبش نرمافزار آزاد، به دنیا معرفی شد. استالمن که عاشق هک کردن و به اشتراک گذاشتن کدهاش بود، از اینکه شرکتها نرمافزارها را قفل میکردند و کدهاشون رو مخفی نگه میداشتند، حسابی کلافه شده بود. او تصمیم گرفت سیستمی بسازد که آزادی نرمافزارها را تضمین کنه. نتیجه؟ مفهوم کپیلفت و مجوزهایی مثل GPL (مجوز عمومی گنو).
فکر کنید کپیلفت مثل یک قرارداد اجتماعی است. وقتی یک نرمافزار یا اثر خلاقانه تحت مجوز کپیلفت منتشر میشه، هرکسی که از آن استفاده میکنه یا نسخه جدیدی از آن میسازه، باید همان آزادیهایی که خودش دریافت کرده را به دیگران هم بده. یعنی اگر شما یک نرمافزار کپیلفت را تغییر دادید، باید کد منبع (Source Code) نسخه جدید را هم به اشتراک بگذارید و اجازه بدید که دیگران هم بتونند آن را تغییر بدن یا پخش کنند.
این قانون مثل یک زنجیره آزادی عمل میکنه. هر کسی که به این زنجیره ملحق میشود، باید آزادی را به نفر بعدی منتقل کند. این دقیقاً برعکس نرمافزارهای اختصاصی (Proprietary Software) است که معمولاً کدشان مخفیه و نمیتونید تغییرشون بدید.
یکی از معروفترین مجوزهای کپیلفت، GPL یا همان مجوز عمومی گنو است. این مجوز میگه:
میتوانید نرمافزار را اجرا کنید، مطالعه کنید، تغییر دهید و به اشتراک بگذارید.
اگر نسخه تغییریافتهای از نرمافزار را منتشر کردید، باید کد منبع آن را هم منتشر کنید.
نسخه جدید هم باید تحت همان مجوز کپیلفت باشد.
این سیستم باعث شده پروژههای بزرگی مثل سیستمعامل لینوکس، نرمافزار GIMP (برای ویرایش عکس) و خیلی از ابزارهای دیگر که امروز استفاده میکنیم، به وجود بیایند.
حالا شاید بپرسید: «خب، این کپیلفت چه فایدهای داره؟» بیایید چند دلیل باحال برای دوست داشتن کپیلفت را مرور کنیم:
کپیلفت به کاربران و توسعهدهندگان آزادی میدهد که نرمافزار را هر طور خواستند استفاده کنند. میخواهید کد را تغییر دهید؟ مشکلی نیست! میخواهید نرمافزار را با دوستانتان به اشتراک بگذارید؟ راحت باشید! این آزادی باعث میشود خلاقیت و نوآوری رشد کند.
کپیلفت مثل یک دعوتنامه برای همکاری است. برنامهنویسان از سراسر دنیا میتوانند روی یک پروژه کار کنند، کد را بهبود بدهند و ایدههای جدید اضافه کنند. این همکاری باعث شده پروژههای عظیمی مثل لینوکس به وجود بیایند که توسط هزاران نفر در سراسر دنیا ساخته شدهاند.
کپیلفت جلوی شرکتهای بزرگ را میگیرد که بخواهند نرمافزارها را قفل کنند و کنترل کامل داشته باشند. وقتی کدی تحت کپیلفت منتشر میشود، هیچکس نمیتواند آن را خصوصی کند و بقیه را از استفادهاش محروم کند.
اگر دانشجو یا برنامهنویس تازهکاری هستید، کپیلفت برایتان یک گنج است! میتوانید کد منبع نرمافزارهای بزرگ را ببینید، یاد بگیرید چطور کار میکنند و حتی خودتان تغییرشان دهید. این بهترین راه برای یادگیری برنامهنویسی است.
نرمافزارهای کپیلفت معمولاً توسط جامعهای از توسعهدهندگان پشتیبانی میشوند، نه فقط یک شرکت. اگر شرکتی ورشکست شود یا پروژهای را رها کند، جامعه میتواند آن را ادامه دهد. این باعث میشود نرمافزارها عمر طولانیتری داشته باشند.
حالا بیایید چند تا نمونه واقعی از کپیلفت رو ببینیم که احتمالاً همین الان دارید ازشان استفاده میکنید:
لینوکس: سیستمعاملی که قلب خیلی از سرورها، گوشیهای اندرویدی و حتی ابررایانهها را تشکیل میده، تحت مجوز GPL منتشر شده. بدون کپیلفت، شاید لینوکس هرگز به این موفقیت نمیرسید.
فایرفاکس: مرورگر محبوب موزیلا فایرفاکس هم از اصول نرمافزار آزاد و کپیلفت استفاده میکنه.
وردپرس: پلتفرمی که خیلی از وبسایتهای دنیا (از جمله وبلاگهای شخصی تا سایتهای بزرگ) با آن ساخته شدهاند، تحت مجوز GPL است.
ویکیپدیا: محتوای ویکیپدیا تحت مجوز کریتیو کامانز (نوعی کپیلفت برای محتوای غیرنرمافزاری) منتشر میشود که اجازه میدهد همه از آن استفاده کنند و تغییرش دهند.
البته کپیلفت هم بدون مشکل نیست. بعضیها معتقدند که کپیلفت گاهی بیش از حد سختگیرانه است. مثلاً اگر بخواهید یک نرمافزار کپیلفت را با یک نرمافزار اختصاصی ترکیب کنید، ممکن است به مشکل بخورید، چون باید کل پروژه را تحت کپیلفت منتشر کنید. این موضوع باعث شده بعضی شرکتها ترجیح بدهند از مجوزهای آزاد غیرکپیلفت (مثل MIT یا Apache) استفاده کنند که محدودیت کمتری دارند.
بعضیها هم فکر میکنند کپیلفت باعث میشود کسب درآمد از نرمافزار سختتر شود، چون نمیتوانید کد را قفل کنید و بفروشید. اما خب، شرکتهایی مثل Red Hat و Canonical نشان دادهاند که میشود با خدمات و پشتیبانی، از نرمافزارهای کپیلفت هم پول درآورد.
کپیلفت فقط به نرمافزار محدود نمیشود. ایدهاش به دنیای هنر، موسیقی، کتاب و حتی سختافزار هم رسیده. مثلاً پروژههایی مثل Arduino (یک پلتفرم سختافزاری متنباز) از اصول مشابه کپیلفت استفاده میکنند تا طرحهایشان را آزاد نگه دارند.
در دنیایی که فناوری هر روز بیشتر زندگیمان را شکل میدهد، کپیلفت مثل یک چراغ راه است که یادمان میدهد همکاری، اشتراکگذاری و آزادی چطور میتواند دنیا را بهتر کند. وقتی همه بتوانند به دانش و ابزارها دسترسی داشته باشند، خلاقیت و نوآوری حد و مرز نمیشناسد.
کپیلفت چیزی بیشتر از یک قانون یا مجوز است؛ یک فلسفه است که میگوید دانش و خلاقیت باید آزاد باشد. از لینوکس گرفته تا ویکیپدیا، کپیلفت نشان داده که وقتی آدمها با هم همکاری میکنند و محدودیتها را برمیدارند، چیزهای شگفتانگیزی خلق میشود. پس دفعه بعد که دارید از یک نرمافزار آزاد استفاده میکنید، یاد کپیلفت و ابرقهرمانهای پشتش بیفتید که دنیای دیجیتال را آزادتر و قشنگتر کردهاند!
