نوآورترین سیستم قضائی دنیا کدومه؟

من مدتهاست ننوشتم. نه انگیزه ای برای نوشتن بوده و نه حس این که نوشتن دردی دوا می کنه! عمده نوشته هایی که اینجا داشتم درباره سیستم حقوقی و قضائی مملکت بوده. نه بخاطر اینکه در این زمینه خیلی دانش دارم یا صاحب نظرم. نه. من یک کاربر و ارباب رجوع ساده و معمولی این نظامم. و در همین امورات روزمره و کارهایی که عمدتاً بخاطر مشغله کاریم دارم دائم با مشکلات و چالش های این سیستم روبرو میشم. مشکلات بسیار متعدد و پرتکرار سیستم ثبت شرکتها، سیستم و نرم افزارهای خدمات الکترونیک قضایی، مشکلات موجود در رویه های دادگاه و دادرسی و محاکم و بعضا مشکلاتی که با دانش و سلیقه کارمندان و قضات این سیستم داریم. این آخر هم مشکلات عدیده سامانه عدلیران و ابلاغ.
بنابر این، توجه باید کرد ریشه اراده من برای نوشتن از این مواجهه با مشکلات میاد و لاغیر و از سر دلسوزی شخصی برای رفع و بهبوده. که اگر نبود این امید اندک باز نمی نوشتم. در این نوشته برای اولین بار از هوش مصنوعی کمک می گیرم!

نوآورترین سیستم قضایی جهان، به طور گسترده متعلق به چین است، به ویژه به دلیل استفاده پیشگامانه از هوش مصنوعی (AI)، بلاکچین و دیجیتالی شدن گسترده - که برجسته‌ترین آن در "دادگاه‌های هوشمند" و فرآیندهای قضایی آنلاین آن دیده می‌شود. کشورهای دیگر، مانند استونی و آلمان، نیز در اتخاذ نوآوری‌های قضایی مبتنی بر فناوری پیشرو هستند، اما مقیاس و ادغام چین به طور ویژه دگرگون‌کننده است.

نوآوری‌های کلیدی در سیستم قضایی چین

دادگاه‌های هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی: دادگاه‌های هوشمند چین که اولین بار در سال ۲۰۱۷ در هانگژو راه‌اندازی شدند و اکنون در شهرهایی مانند پکن و گوانگژو وجود دارند، به طرفین دعوی اجازه می‌دهند تا پرونده‌ها را تشکیل دهند، شواهد را ارائه دهند و در جلسات دادرسی کاملاً آنلاین شرکت کنند. دادگاه‌های مجازی و مبتنی بر اینترنت به طور مؤثر به اختلافات مربوط به تجارت الکترونیک، مالکیت معنوی و معاملات آنلاین رسیدگی می‌کنند.

"قضات" هوش مصنوعی و اتوماسیون: سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی با تجزیه و تحلیل پایگاه‌های داده بزرگ حقوقی و رویه‌های قضایی، به مدیریت پرونده، تجزیه و تحلیل شواهد کمک می‌کنند و حتی پیش‌نویس احکام یا توصیه‌ها را پیشنهاد می‌دهند. این امر به کاهش انباشت پرونده‌ها و سرعت بخشیدن به روند قانونی کمک می‌کند. نکته مهم این است که قضات انسانی همچنان اختیار تصمیم‌گیری نهایی را حفظ می‌کنند و نظارت قانونی را با پشتیبانی بیشتر حفظ می‌کنند.

افزایش چشمگیر کارایی و بهره‌وری (Efficiency & Productivity)

این ملموس‌ترین دستاورد سیستم است. داده‌ها نشان‌دهنده یک جهش کوانتومی در بهره‌وری هستند:

کاهش زمان: استفاده از رونویسی خودکار (ASR) به تنهایی میانگین زمان دادرسی را ۳۰٪ کاهش داده است. در شنزن، زمان آماده‌سازی اسناد از ۱ ساعت به ۵ دقیقه تقلیل یافته و در دادگاه اینترنتی پکن، میانگین زمان جلسات ۳۷ دقیقه گزارش شده است.

افزایش توان عملیاتی (Throughput): در شنزن، در سه ماه پس از راه‌اندازی سیستم AI، تعداد پرونده‌های مختومه ۳۱٪ افزایش یافت و میانگین پرونده‌های نهایی‌شده توسط هر قاضی در ماه، رشد خیره‌کننده ۴۸.۵٪ را تجربه کرد.

کاهش هزینه‌ها: حذف نیاز به حضور فیزیکی، هزینه‌های سفر و زمان را برای شهروندان به شدت کاهش داده و دسترسی به عدالت را کم‌هزینه‌تر کرده است.

بهینه‌سازی تخصیص منابع: همانطور که در بخش ۱ اشاره شد، سیستم با بحران کمبود قاضی مواجه بود. AI با بر عهده گرفتن امور جزئی، تکراری و اداری ، به قضات اجازه می‌دهد تا منابع شناختی گرانبهای خود را بر پرونده‌های واقعاً پیچیده متمرکز کنند.

استانداردسازی و نظارت مدیریتی (The "Digital Iron Cage")

این دستاورد، هسته اصلی اهداف حاکمیتی پروژه است.

مدیریت عملکرد قضات: سیستم‌ها به طور مداوم «تحلیل الگو» (Pattern Analysis) را برای نظارت بر قضات، شناسایی انحرافات و استانداردسازی تصمیم‌گیری‌ها به کار می‌گیرند.

«قفس آهنین دیجیتال» (Digital Iron Cage): این اصطلاح آکادمیک به بهترین شکل، واقعیت مدیریتی جدید را توصیف می‌کند. با دیجیتالی شدن کامل فرآیندها، کل چرخه حیات یک پرونده (از ثبت تا صدور رأی) در یک «قفس سیستمی» شفاف و قابل ردیابی قرار می‌گیرد. هر اقدام، هر کلیک، و هر تصمیم، ثبت و نظارت می‌شود.

«خودکارسازی مداخله» (Automating Intervention): این یک نوآوری مدیریتی کلیدی است. در گذشته، مداخله مدیران ارشد قضایی در پرونده‌ها، امری خودسرانه، پنهان و مستعد فساد بود. سیستم جدید، این مداخله را «خودکار» و «رویه‌ای» می‌کند. سیستم‌های هوشمند به طور خودکار پرونده‌های حساس (مثلاً پرونده‌هایی که تحت دسته‌بندی «چهار نوع» تعریف شده قرار می‌گیرند) را شناسایی کرده و به طور خودکار به یک مدیر ارشد قضایی هشدار (Flag) می‌دهند. مدیر موظف است از طریق همان پلتفرم، اقدام نظارتی (مانند بازبینی، ارجاع به کمیته) را ثبت کند. این فرآیند، مداخله مدیریتی را از یک اقدام پنهانی، به یک فرآیند بوروکراتیک، استاندارد و قابل ردیابی تبدیل می‌کند. این سیستم تضمین می‌کند که خروجی‌های قضایی با اهداف کلان CCP همسو باقی بمانند.

شفافیت و دسترسی عمومی (Transparency & Access)

مدل «هیبریدی جدید» (New Hybrid Model): این یکی از متمایزترین و کاربرمحورترین نوآوری‌های سیستم است. برخلاف سیستم‌هایی که کاربران را مجبور به استفاده از فناوری می‌کنند، مدل چینی به شهروندان «آزادی کامل انتخاب» (Freedom of Choice) می‌دهد که هر مرحله از فرآیند دادرسی (ثبت، تبادل شواهد، جلسه) را به صورت آنلاین یا آفلاین انجام دهند. اگر یک طرف آنلاین و طرف دیگر آفلاین را انتخاب کند، سیستم یک جلسه «هیبریدی» برگزار می‌کند. این طراحی هوشمندانه تضمین می‌کند که فناوری، خود به مانع جدیدی برای دسترسی به عدالت (مثلاً برای سالمندان، فقرا یا افراد کم‌سواد) تبدیل نشود و همزمان، راحتی دسترسی آنلاین را برای کسانی که قادر به استفاده از آن هستند، فراهم می‌سازد.

شفافیت از طریق داده‌ها: پلتفرم «احکام آنلاین چین» (China Judgments Online - CJO) با انتشار عمومی ده‌ها میلیون رأی قضایی ، سطح بی‌سابقه‌ای از شفافیت قضایی را در تاریخ چین ایجاد کرد. این اقدام، امکان نظارت عمومی و همچنین تحلیل‌های آکادمیک گسترده را فراهم آورد.

پیامدهای کلان اقتصادی (Macro-Economic Impact)

این یکی از مهم‌ترین پیامدهای ثانویه و شاید غیرمنتظره سیستم است که از تمرکز بر «استانداردسازی» و «شفافیت» ناشی شده است.

کاهش حمایت‌گرایی قضایی محلی: یکی از بزرگترین موانع تاریخی بر سر راه یکپارچگی اقتصادی چین، «حمایت‌گرایی قضایی محلی» (Local Judicial Protectionism) بود؛ پدیده‌ای که در آن دادگاه‌های محلی به طور سیستماتیک به نفع شرکت‌های محلی (اغلب دارای ارتباطات دولتی) علیه شرکت‌های غیرمحلی رأی می‌دادند.

مکانیسم اثرگذاری: شفافیت ایجاد شده توسط CJO و استانداردسازی ناشی از AI، این حمایت‌گرایی را به شدت دشوار ساخت. تحقیقات آکادمیک (که جالب اینکه از داده‌های خود CJO استفاده کرده‌اند) نشان می‌دهد که پس از این اصلاحات، نرخ پیروزی شرکت‌های محلی در برابر شاکیان غیرمحلی به طور قابل توجهی کاهش یافته است (۷.۳٪ کاهش کلی، و ۱۵.۸٪ کاهش چشمگیر برای شرکت‌های دارای ارتباط صریح با دولت محلی).

نتیجه اقتصادی: این کاهش در حمایت‌گرایی (یا افزایش درک بی‌طرفی)، اعتماد سرمایه‌گذاران را افزایش داد و منجر به افزایش ۱۱.۲٪ در سرمایه‌گذاری سهام غیرمحلی در آن مناطق شد.

بینش کلان: دادگاه هوشمند، با ایجاد شفافیت و استانداردسازی، به طور موثر در حال مهندسی یک محیط تجاری یکپارچه‌تر، قابل پیش‌بینی‌تر و جذاب‌تر در سراسر چین است. این سیستم به طور مستقیم به یکپارچگی اقتصادی ملی کمک می‌کند و پتانسیل افزایش ۱.۹٪ در تولید ناخالص داخلی (GDP) بلندمدت چین را دارد.

پروژه دادگاه هوشمند چین، بدون شک موفق‌ترین و جامع‌ترین نمونه جهانی از «مهندسی مجدد فرآیندهای بوروکراتیک» (Bureaucratic Process Re-engineering) با استفاده از فناوری‌های نوظهور است. این یک راه‌حل سیستمی (SoSE) برای یک بحران مدیریتی دوگانه (کارایی و کنترل ) بود که نه تنها به اهداف اولیه خود دست یافت، بلکه مزایای اقتصادی کلان غیرمنتظره‌ای نیز ایجاد کرد. با این حال، این معماری قدرتمند، چالش‌ها و ریسک‌های سیستمی جدیدی را نیز به همراه آورده است.

روندهای جهانی و نمونه‌های دیگر

استونی: استونی پیشگام در خودکارسازی دعاوی کوچک با هوش مصنوعی است و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان وظایف اساسی قضایی را با خیال راحت کامپیوتری کرد تا بار و هزینه‌ها را کاهش دهد.

آلمان: دادگاه‌های آلمان از دستیاران هوش مصنوعی برای دسته‌بندی پرونده‌ها، بررسی مقادیر زیادی اسناد دیجیتال و تهیه پیش‌نویس احکام معمول استفاده می‌کنند و به طور قابل توجهی حجم کار قضات را کاهش داده و گردش پرونده‌ها را تسریع می‌کنند.

آسیای جنوب شرقی: طرح «عدالت از طریق طراحی» روش‌های مردم‌محور را برای خدمات قضایی قابل دسترس‌تر و کاربرپسندتر به کار می‌گیرد و بر کارایی، شمول و شفافیت تأکید دارد.

دیجیتالی‌سازی عمومی: کشورهایی مانند بریتانیا، دانمارک و استرالیا نیز در موارد زیر نوآوری داشته‌اند:

دادگاه‌ها و جلسات مجازی،

مدیریت الکترونیکی پرونده،

کیوسک‌های الکترونیکی برای اطلاعات حقوقی،

دیجیتالی‌سازی دادگاه برای مدیریت داده‌ها و دسترسی از راه دور.

چرا سیستم چین منحصراً نوآورانه است

دادگاه‌های چین تحول دیجیتال بی‌سابقه‌ای را در مقیاس بزرگ به نمایش می‌گذارند و هوش مصنوعی را تقریباً در هر مرحله - از تشکیل پرونده و رسیدگی به شواهد گرفته تا تهیه حکم و استفاده از داده‌های بین سازمانی - ادغام می‌کنند. این سیستم برای رسیدگی به حجم عظیم پرونده‌ها (بیش از ۱۹ میلیون پرونده در سال) طراحی شده است و دسترسی به عدالت را برای جمعیتی بالغ بر ۱.۴ میلیارد نفر فراهم می‌کند و یک معیار فناوری برای سایر نقاط جهان تعیین می‌کند. نتیجه، کارایی بیشتر، هزینه‌های کمتر، تسریع در حل و فصل پرونده‌ها و بهبود دسترسی، به ویژه برای پرونده‌های عادی، مدنی و تجاری آنلاین است.

به طور خلاصه دادگاه‌های هوشمند چین و ادغام هوش مصنوعی، نوآورانه‌ترین سیستم قضایی جهان را نشان می‌دهند، اگرچه کشورهای دیگری مانند استونی و آلمان نیز با اصلاحات هدفمند مبتنی بر فناوری پیشرو هستند. این نوآوری‌ها در مجموع مدل‌های جدیدی را برای کارایی، شفافیت و دسترسی در اجرای عدالت ارائه می‌دهند.

این نوشته ممکن است خیلی کلی و عمومی باشه. ولی برای یادآوری و تذکر دوباره س. برای اینکه سر نخی داشته باشیم و اونو دنبال کنیم! برای اونا که یه حرف براشون بسه! البته نمی خوام بگم باید مثه اینا بشیم. عمراً. بهتره فقط کمی از چیزی که داریم شرمنده باشیم.

منابع مفید دیگر

-Fairness and justice through automation in China's smart courts,Straton Papagianneas,Nino Junius b.

Achievements and Prospects of Artificial Intelligence Judicature in China,Caixia Zou.