پرایمینگ ذهنی

اوایل ازدواج (حدود بیست سال قبل) بین چند خونه‌ای که برای سکونت دیده بودیم، یک انتخاب بین من و همسر گرامی مشترک بود. به دلیل اینکه اهل آپارتمان‌نشینی و تجملّاتِ امروزی نبوده و نیستیم، نهایتاً طبقۀ همکف منزلی قدیمی با حیاط بزرگ و ترسناک(!) انتخاب شد که جون میداد واسه ساخت فیلم‌های تخیّلی.

طبقۀ بالا (یعنی صاحبخونه که اتفاقاً از همکاران قدیمی پدرم بود) چهار یا پنج دختر داشت که البته هنوزم تعداد دقیقشونو نفهمیدم. دخترا همیشه خونۀ ما پلاس بودن و وقتی که از سرکار برمی‌گشتم مثل شغالی که چشمش به سگ گلّه میفته چهارنعل درمیرفتن. (به همسرم گفته بودن که شوهرت مثل برج زهرماره و ازش می‌ترسیم!)
البته هرازگاهی هم حاج‌خانوم طبقۀ بالایی (زن صاحبخونه) میومد پایین و کلّی خاطرات از اجنّه‌هایی که تو حیاطمون زندگی می‌کردن بازگو می‌کرد! انگارنه‌انگار که ما داریم اینجا زندگی می‌کنیم. هرچند ما هم مشکلی با این موضوع نداشتیم.

باری

یه شب نشسته بودیم تو خونه که دخترای طبقه بالایی ریختن پایین و با خودشون یه فیلم ویدئویی ترسناک آوردن. اون زمان هنوز CD نبود و اوج حکومت فیلم‌های VHS بود.

شخصاً با اینکه مشکلی با دیدن فیلم‌های دلهره‌آور (مثل ارّه) ندارم اما هدر دادن وقت برای دیدن فیلم ترسناک صحنه‌ای (چیزایی مثل اسکلت، قبر، روح، سر بُریده و این مزخرفات) رو نوعی حماقت می‌دونم. والا بخدا. اعصابمونو که از تو جوب(جوی) آب پیدا نکردیم.
خلاصه اینکه دخترا اومدن با خوشحالی فیلمو تو دستگاه گذاشتن تا بترسن و بلرزن! منم به بهانۀ اینکه اونا راحت‌تر باشن رفتم ته سالن نشستم به کتاب خوندن. ولی هرازگاهی از بالای عینک نگاهی به فیلم مینداختم. از اون فیلمای قدیمی ترسناک و اعصاب ‌خوردکنی بود که در باز می‌شد و یکی با دماغ بُریده میومد تو و از این طرف یه روح میومد کله اینو گاز می‌گرفت و از اون طرف یه جن میومد لقد(لگد) تو شیکم اون یکی میزد و این چشم اونو می‌خورد و اون پای اینو گاز می‌گرفت و این گوش اونو می‌جوید و خلاصه از این مزخرفات.

مهمانان عزیز ما هم مدام جیغ می‌زدن و چشماشونو می‌گرفتن و مشغول صرف فعل خودآزاری بودن و منم که ناسلامتی تنها مرد توی جمع بودم مثلاً داشتم کتاب می‌خوندم و اهمیتی نمی‌دادم! (حتی چندباری هم به حالت تمسخر بهشون تیکه انداختم که مگه مرض دارین وقتی می‌ترسین و دل و جراتشو ندارین این چیزا رو می‌بینین)

اما با این حال اعتراف می‌کنم که اعصاب خودم هم به شدت تحت‌الشعاع این صحنه‌ها قرار گرفته بود.

نصفه شب فیلم به پایان رسید و مهمون‌بازی تموم شد و عزیزان رو درحالی‌که مسابقۀ اعتراف گذاشته بودن که تا مدتها از تاریکی خواهند ترسید و تنهایی جرات رفتن به دستشویی ندارن(!) بدرقه کردیم.

شریک زندگی در حال جمع‌کردن ظرف و ظروف بود و منم خواستم برم مسواک بزنم که ندا فرمودند: “یه نمکدون از بعدازظهر زیر تخت حیاط افتاده. اگه میشه بیارش که ظرفا رو جمع کنم”

نصفه شب؟! زیر تخت؟! حیاط تاریک؟! …

(بعدازظهر اون روز مهمون دیگه‌ای داشتیم و روی تخت چوبی قدیمی حیاط که به سبک اجدادمون برای پذیرایی از مهمانان آماده‌سازی شده بود نشسته بودیم و میوه می‌خوردیم که گویا این نمکدون فلان‌فلان‌شده افتاده بوده زیر تخت)

از شما چه پنهون اولش خواستم از زیر بار این مسوولیت خطیر فرار کنم. اما از طرفی دیدم که خیر سرم تازه‌داماد هستم و اگه بخوام بهونه‌ای بیارم ممکنه هزار و یک فکر نامربوط به ذهن عیال محترم خطور کنه که شاید مثلاً زبونم لال می‌ترسم! (نخیر آقا. من و ترس؟!)

خلاصه رفتم به سمت حیاط. اما اشتباه مرگبارم این بود که مثل بچۀ آمیزاد از در نرفتم. بلکه پنجرۀ هال رو باز کردم و خزیدم روی تخت حیاط که دقیقاً پشت پنجره قرار داشت. نمی‌دونم چرا در اون تاریکی و ظلمات چیزهای عجیب و غریبی می‌شنیدم! انگار تو باغچه چند انسان زنده ایستادن و منو تماشا می‌کنن!

زیر تخت رو نگاه کردم دیدم نمکدون اون طرف افتاده. به صورت سینه‌خیز و کشون‌کشون رفتم اون طرف تخت و نمکدون رو برداشتم و آهسته سرمو بالا آوردم و خواستم از جام بلند شم که ناگهان چیزی پشت گردنم رو نوازش کرد. با وحشت سرمو برگردوندم. خشکم زد! دوتا پای سیاه بالای سرم بود!

تابحال به صداهای ناخودآگاهی که موقع وحشت از حنجره‌مون درمیاد توجه کردین؟! صداهایی که در حالت عادی هرچقدر هم که سعی کنیم محاله بتونیم با اون کیفیت و وضوح تکرارشون کنیم. همچنین رفتارهایی مثل پریدن و جست‌زدن و حرکات موزونی که در این مواقع از خودمون بروز میدیم که در حالت عادی بازهم تکرارناپذیره. خواستم عرض کنم که در اون لحظه همۀ اینها رو باهم انجام دادم! درواقع با دیدن دو پای سیاه بالای سرم، به صورت کاملاً ناخودآگاه و در کسری از ثانیه و با نعره‌ای وحشتناک و تکرارنشدنی و جَستی شدید، از روی تخت پریدم وسط باغچه!

چراغا روشن شد و ملّت ریختن پایین و منو در حال شوک آوردن تو خونه. آب قندی بود که تو حلقم ریخته می‌شد و خارهایی بود که از بدنم درمیاوردن و حاج‌خانوم صاحبخونه هم لنگان‌لنگان دوروبر اتاق راه می‌رفت و ذکر خروج جن می‌خوند! خلاصه اینکه چیزی به نام آبرو و حیثیت و شرف و اعتبار در پیشگاه تمام کسانی که اون شب موقع دیدن فیلم مسخره‌شون کرده بودم و همچنین حاج‌آقا و حاج‌خانوم همسایه و صدالبته عیال محترم باقی نموند. اون دوتا پای سیاه هم شلوار خودم بود که روی بند رخت در انتظار خشک شدن زمان رو سپری می‌کرد! درنهایت به فاصله یکی دوماه بعد، آبروریزیِ ایجاد شده نزد همسایه‌ها رو با اسباب‌کشیِ زودهنگام به بهانۀ نزدیک‌تر بودن منزل جدید به محل کارم(!) حل کردیم و دیگه ندیدمشون. همسر گرامی هم هیچوقت در مورد اون صحنه حرفی نزد!

مقدمۀ بالا رو عرض کردم برای روشن‌تر شدن موضوع پرایمینگ ذهنی. برای بازکردن بیشتر این واژه، گریزی می‌زنم به تعریف محمدرضا شعبانعلی:

« اتفاقات و تجربیاتی که ساعت‌ها، دقایق و ثانیه‌های قبل داشتیم که بر روی نگرش و قضاوت و رفتارمون در همین لحظه خاص تاثیر زیادی داره»

محمدرضا در ادامه از کلاسیک‌ترین مثال در زمینه پرایمینگ صحبت می‌کنه که در یکی از دانشگاه‌های بلاد کفر بر روی دو گروه دانشجو انجام شد و جلوشون جدول کلمات متقاطع گذاشتن تا حل کنن.

به گروه اول کلماتی مثل “شجاعت، تهور، مردانگی، ریسک‌پذیری” و امثالهم داده شد.

به گروه دوم کلماتی مثل “حماقت، بیشعوری، نادانی، سفاهت و ….” ارائه گردید.

دقایقی بعد از حل جداول، به دانشجویان هر دو گروه، عکس یک کوهنورد درحال صعود از صخره رو نشون دادن و ازشون خواستن که بلافاصله در چند جمله نظر خودشون رو در مورد این کوهنورد بگن.

پاسخ‌های گروه اول: عجب مرد شجاعی… شهامت زیادی داره… آفرین… ریسک پذیری‌اش قابل احترامه… و خلاصه انواع و اقسام جملات مثبت در ستایش این کوهنورد.

پاسخ‌های گروه دوم: عجب آدم احمقی!… چقدر بیشعوره!… مگه این مردک زن و بچه نداره؟… و جملاتی از جنس منفی برای قضاوت کوهنورد.

درحقیقت ما انسان‌ها بیشتر از چیزی که تصوّر می‌کنیم، ذهنمون در حال پرایم‌شدن توسط عوامل خارجیه. به عبارت دیگه حیات بسیاری از قدرت‌های بزرگ سیاسی، رسانه‌ها، سازمان‌ها و برندهای معروف به میزان پرایم‌شدن ذهن من و شما بستگی داره. اینکه چقدر بتونن جهت‌گیری ذهن ما رو به سمت اهداف خودشون سوق بدن. اجازه بدین با چند مثال ملموس ادامه بدم:

مثال اول:

هنوزم خیلی‌ از ما این تفکر غالب که “جنس خارجی بهتر از ایرانیه” در ذهنمون ریشه داره. درصورتی‌که امروز، در بسیاری از موارد این‌طور نیست. مثلا در حوزه لوازم‌خانگی، پوشاک، شوینده‌بهداشتی، ابزارآلات، قطعات خودرو و موارد مشابه همیشه و به طور ۱۰۰درصد این موضوع صدق نمی‌کنه (شاید تا ۳۰ سال پیش صدق می‌کرد)

امروز، پوشاک یا کفشِ تولید کشورمون نسبت به اجناس تایلندی یا چینی کیفیت بالاتری داره (هرچند شکی نیست که پوشاک تُرک همچنان بهتره)

بسیاری از قطعات خودرو که توسط قطعه‌ساز ایرانی تولید شده بسیار مقاوم‌تر و باکیفیت‎تره تا برندهای گمنام چینی (بدون‎شک با تولیدات آلمان و کُره قابل رقابت نیستیم)

در بسیاری اوقات، برندهای ایرانی در زمینه لباسشویی، اجاق‌گاز و حتی یخچال یک سروگردن بالاتر از رقبای غیر ایرانیشونه (قطعاً منظورم مقایسه با میله و بوش و الجی و سامسونگ نبود)

اما با این حال، همۀ ما در زمان خرید، حتی اگه ادعا کنیم که به کالای تولید ملّی تعصب داریم (که این نوع تعصب هم از نظر خودم کار درستی نیست) بازهم در برابر واژۀ “خارجی” کمی زانوهامون سست میشه. کاریشم نمیشه کرد. سالهای زیادیست که این موضوع در ذهنمون ریشه کرده.

مثال دوم:

زمان کودکیِ من و هم‌نسلانم، آن‌چنان ذهنمون توسط رسانه‌ها مورد عنایت قرار گرفته بود(پرایم شده بود) که هر ریش‌داری رو خوب و مومن و درستکار تصور می‌کردیم و هر چپه‌تراشی رو کافر و آدمکش و بی‌وجدان! (نخندین! جدی عرض کردم) حتی اینکه باباهامون هم چپه‌تراش بودن و تا همین چند سال قبلش با کراوات سرکار حاضر میشدن، بازهم تاثیری در این ذهنیت نداشت.

البته بد نیست یادآوری کنم که در اون دوران، تنها رسانۀ موجود برای ما فقط یک تلویزیون اکثراً سیاه وسفید با برنامه‌های آبگوشتی بود و حتی حمل ویدئو جرم محسوب میشد. بنابراین کسی نمی‌تونست به دلخواه و انتخاب خودش فیلم ببینه و دیگران از خیابون جام‌جم تهران برامون تعیین می‌کردن که در هر لحظه باید چه چیزی ببینیم یا به عبارت دیگه ذهنمون رو طبق سیاست‌های خودشون پرایم می‌کردن.

هیچوقت یادم نمیره کلاس سوم دبستان (اوایل دهه۶۰) با دوتا از دوستام از مدرسه برمیگشتیم و از کوچه باریکی درحال عبور بودیم که دیدیم یه بنده خدایی با کت و شلوار و جلیقه و کلاه شاپو داره از روبرو میاد. چهره‌اش هم کمی شبیه عنایت بخشی بود! من و همکلاسام یه خورده به هم نگاه کردیم. نگاهی حاکی از این سوال که این یارو ساواکیه؟! (امان از سریال‌های اون زمان) و بدون اینکه به جمع‌بندی خاصی برسیم ناگهان هرسه‌تامون چهارنعل زدیم به فرار! واقعاً ترسیده بودیم. فکر می‌کردیم الان میاد و می‌گیره ما رو شکنجه می‌کنه!

مثال سوم:

اکثر کسانی که تمام اخبار و اطلاعاتشون رو از رسانه‌های استکبار(!) به دست میارن بدون اینکه خودشون بفهمن، تصوّر می‌کنن که به زودی در این مملکت همۀ ما بر اثر جنگ یا گرسنگی یا بی‌آبی خواهیم مُرد!

برعکسِ اونها، کسانی که اطلاعات و اخبارشون رو فقط از رسانه‌های داخلی به دست میارن، تصوراتشون متفاوت‌تره و اینجا رو مملکت گل و بلبل می‌دونن و روزی هزار بار سجده شکر به جا میارن که تو ایران متولد شدن. البته اینکه کدومش درسته یا غلط موضوع صحبت اینجا نیست (هرچند نظر شخصیم اینه که یک آدم عاقل در دنیای امروز، اصلاً اخبار گوش نمی‌کنه)

 مثال چهارم:

صحنه‌های انفجار بمب، حملات انتحاری، خون، تکه‌های بدن قربانیان، سربُریدن گروهک‌های افراطی و بلافاصله به‌تصویرکشیدن خانۀ کعبه و ندای الله‌اکبر از بارزترین مثالهاییست که میشه در این زمینه آورد. علیرغم اینکه اکثریت ما می‌دونیم که این نحوۀ برش و مونتاژ تصاویر بر چه اساسی ساخته میشه و چه تفکر کثیفی پشتش قرار داره، ولی بهرحال نتیجه‌اش این شده که تعداد افرادی که در دنیا مسلمون‌ها رو تروریست و آدمکش و در یک کلام مزاحم آرامش دنیا می‌بینین یک رقم میلیاردی بشه. تقصیری هم ندارن چرا که ذهنشون توسط این تصاویر به زیبایی پرایم شده.

مثال پنجم:

سینمای هالیوود هم یکی از بهترین مصداق‌های پرایمینگ ذهنی تماشاگره.

زنانی زیبا با اندامی خوش‌تراش ...

مردان قوی با چهره‌های ملکوتی! ...

پلیس‌های بسیار باهوش که یک نفره ۱۰۰ نفر رو حریف هستن... (مثلا فیلم کازینو رویال رو تصور کنین که بعید می‌دونم هیچ انیمیشن کودکانه‌ای بتونه چنین صحنه‌های محیرالعقولی خلق کنه!)

و همچنین زندگی در خونه‌های رویایی کنار دریاچه و … همه با هم تداعی کنندۀ یک بهشت واقعی از امریکاست.

مدتی قبل مطلبی به قلم مهندس فرهاد کاشانی خوندم. شخصی که بیش از 3 دهه سابقه مدیریت در امریکا (و منطقه سیلیکون‌ولی) رو در کارنامه‌اش ثبت کرده. به زبان شوخی و کنایه یه راه‌حل برای مشکل مهاجرت به ترامپ نوشته بود بر این اساس که سینمای هالیوودت رو درست کن و دستور بده مثل آدم، امریکای واقعی رو به تصویر بکشن. اونوقت مطمئن باش نصف بیشتر مشکل مهاجرت هم حل میشه و دیگه هرکسی هوس نمی‌کنه مملکتشو رها کنه و بیاد امریکا. حتی اضافه کرده بود که اگه بعد از این یک فیلمساز امریکایی، امریکا رو به صورت بهشتِ روی زمین به تصویر کشید به ایران تبعیدش کن! تا حساب کار بقیه دستشون بیاد :)

برگردیم به ابتدای عرایضم:

علیرغم اینکه اینجانب هیچ ادعایی در مورد شجاعت و شهامت ندارم و مثل مرغ از سایۀ خودمم می‌ترسم، اما واقعیت اینه که در خاطرۀ ذکر شده در ابتدای متن، ذهن بنده بر اثر دیدن اون فیلم ترسناک، پرایم شده بود.


نتیجه اخلاقی:

امروز، بیش از هر زمان دیگری ذهن من و شما توسط رسانه‌های مختلف درحال پرایم شدنه. بنابراین بد نیست با دیدن هر کلیپ در شبکه‌های اجتماعی یا شنیدن هر خبری، قبل از قضاوت و انجام وظیفه به سبک دنیای امروز (یعنی حرکت انگشتان دست بر روی صفحه موبایل بدون تفکر) کمی به موضوع پرایمینگ ذهنی فکر کرده و اجازه ندیم صرفاً در مقام یک موش آزمایشگاهی برای دیگران ایفای نقش کنیم.