همه ما با این جمله بزرگ شدهایم: «کاپشنت رو بپوش، سرما میخوری!» این یک قانون نانوشته در فرهنگ ماست. اما آیا واقعاً خود سرما ما را به رختخواب میاندازد؟ یا باید دنبال مقصر دیگری بگردیم؟
حقیقت علمی و قطعی این است: خود سرما نمیتواند باعث سرماخوردگی شود.
سرماخوردگی یک بیماری عفونی است که همیشه توسط ویروسها، به ویژه راینوویروسها (Rhinoviruses)، ایجاد میشود. برای سرما خوردن، باید در تماس با ویروس قرار بگیرید. این ویروس ها از طریق تنفس هوای آلوده به ذرات ویروسی در محیط های بسته و برخورد سطوح مخاطی ( دهان، بینی، چشم) با دست آلوده، به شخص منتقل می شوند. سرما فقط یک وضعیت محیطی است، نه یک عامل بیماریزا.
اگر سرما عامل بیماری نیست، چرا با شروع فصل سرد، عطسه و سرفه در اطراف ما موج میزند؟ سرما در واقع نقش یک همدست را برای ویروسها بازی میکند که به دو شیوه اصلی شرایط را فراهم میسازد:
تغییرات رفتاری: در فصل سرما افراد بیشتر در فضاهای بسته جمع میشوند، تهویه کمتر است، و تماس نزدیک انتقال ویروس را سادهتر میکند. (مثل کلاس های درس و فروشگاه ها با در و پنجره بسته و بدون تهویه)
اثر بر سیستم ایمنی: قرار گرفتن در دمای پایین، بهخصوص در بینی و راههای هوایی، میتواند کارکرد دفاع موضعی (مثل عملکرد موکوس و حرکت مژکها) را مختل کند. یک مطالعه جالب نشان داد که افت چند درجهای دمای مخاط بینی، پاسخ ضدویروسی سلولها را تضعیف میکند. یعنی اگر ویروس وارد شود، راحتتر تکثیر میشود.
خلاصه اینکه سرما مثل یک "تسهیلکننده" عمل میکند، نه علت مستقیم. بدون ویروس، سرماخوردگی وجود ندارد؛ اما در حضور ویروس، سرما احتمال ابتلا را بیشتر میکند.
نکته جالب اینجاست که قرار گرفتن در معرض هوای سرد و خشک، میتواند علائمی ایجاد کند که به طرز عجیبی شبیه به سرماخوردگی هستند، اما ربطی به ویروسها ندارند. این علائم صرفاً واکنشهای طبیعی بدن ما برای تطبیق با محیط خشن زمستانی هستند و با ورود به محیط گرم و مربوط در زمان نسبتا کوتاهی برطرف می شوند:
۱. آبریزش بینی: وقتی هوای سرد و خشک وارد ریههای ما میشود، بدن دست به کار میشود تا این هوا را گرم و مرطوب کند. برای این کار، بینی شروع به تولید ترشحات آبکی بیشتری میکند. این آبریزش شفاف کاملاً طبیعی است و با رفتن به محیط گرم، معمولاً قطع میشود. این آبریزش، نشانهی عفونت نیست و با ترشحات غلیظ و رنگی که در اثر ویروسها ایجاد میشود، تفاوت دارد.
۲. گلو درد صبحگاهی؛ اثر خشکی هوا: حتماً تجربه کردهاید که صبحها با یک احساس خشکی یا خراشیدگی در گلو بیدار میشوید و بعد از نوشیدن یک لیوان چای گرم، کاملاً خوب میشوید. دلیل این اتفاق، خشکی شدید هوا در اتاقهایی است که با وسایل گرمایشی، رطوبتشان گرفته شده است. تنفس از دهان در طول شب باعث خشک شدن غشاهای مخاطی گلو میشود. اگر این گلو درد ناشی از ویروس بود، با یک جرعه چای حل نمیشد و علائم دیگری مثل تب، آن را همراهی میکرد.
۳. گرفتگی و خشکی بینی: خشکی هوا میتواند مخاط بینی را سفت کند و جلوی عملکرد درست آن را بگیرد. این موضوع باعث ایجاد احساس گرفتگی، سوزش یا خشکی در بینی میشود، در حالی که لزوماً عفونتی در کار نیست. گرفتگی بینی ناشی از ویروس، معمولاً با ترشحات غلیظ همراه است، اما این نوع گرفتگی بیشتر به دلیل کمآبی و خشکی مخاط است.
پس دفعه بعد که در هوای سرد بینیتان به راه افتاد یا صبح گلودرد داشتید، به یاد بیاورید:
سرما، عامل بیماری نیست! سرما فقط با تغییر شرایط محیطی و فیزیولوژیک بدن، شرایط را برای پخش و مبتلا شدن به ویروسها مهیا میکند. رمز سلامتی در زمستان، فقط لباس گرم نیست؛ بلکه شستشوی دستها، افزایش تهویه هوا و استفاده از ماسک برای دفع ویروسها و مرطوب نگه داشتن محیط برای حفظ سلامتی مخاطات تنفسی است.
