بازشناسی انواع هندسه در شکل گیری خانه های سنتی کاشان (نمونه موردی خانه سجادی ها کاشان)

بازشناسی انواع هندسه در شکل گیری خانه های سنتی کاشان (نمونه موردی خانه سجادی ها کاشان)

چکیده:


ﻫﻨﺪﺳﻪ ﺭﺍ ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻥ ﺯﻳﺮﺑﻨﺎﻱ ﻫﻨﺮ ﻭ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺳﻨﺘﻲ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺩﺍﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺑﻨﺎﻫﺎﻱ ﻣﻌﺮﻭﻑ ﻭ ﺑﺎ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﮔﺬﺷﺘﻪ نشانه های آن موجود ﺍﺳﺖ. از آنجا که اساس کار معماری ساختن است ﻭ ﺑﺮﺍﻱ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻻﺯﻡ ﺍﺳﺖ ﺍﺯ ﺗﻨﺎﺳﺒﺎﺕ ﻭ ﻧﻈﻢ ﺩﻗﻴﻖ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺷﻮﺩ، ﻫﻨﺪﺳﻪ ﺍﻫﻤﻴﺖ ﻭﻳﮋﻩ ﺍﻱ ﭘﻴﺪﺍ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ . ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺩﻗﻴﻖ ﺍﺯ ﺍﺻﻮﻝ ﻫﻨﺪﺳﻲ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺩﺭ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻭ ﺭﻳﺸﻪ های فکری و مبانی نظری آن بسیار پر اهمیت ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﺎ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺩﺭ ﺩﺳﺘﺮﺱ ﻭ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻣﺸﺎﻫﺪﺍﺕ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮ ﺭﻭﻱ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻥﻫﺎﻱ ﻣﺨﺘﻠﻒ ، ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻥ ﺑﻪ ﻧﻘﺶ ﻫﻨﺪﺳﻪ ﻭ ﺍﻫﻤﻴﺖ ﺁﻥ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺑﻨﺎﻫﺎ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﭘﻲ ﺑﺮﺩ. ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﺳﺎﺧﺘﺎﺭﻫﺎﻱ ﻫﻨﺪﺳﻲ ﻣﻨﻈﻢ ﺩﺭ ﻃﺮﺍﺣﻲ ﭘﻼﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺮﺍﻩ ﺍﻳﺠﺎﺩ ﺩﺭﻙ ﻫﻨﺪﺳﻲ ﺑﺎ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﺍﺣﺴﺎﺱ ﺍﻳﺴﺘﺎﻳﻲ، ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺍﺯ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺩﺭ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﻣﻮﺭﺩ ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮﺍﺭ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﻧﺪ. ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻥ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﺍﻟﮕﻮﻫﺎﻱ ﻛﻬﻦ ﻫﻨﺪﺳﻲ ﻭ ﻣﻌﻤﺎﺭﺍﻧﻪ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺑﻨﺎﻫﺎﻱ ﻣﺪﺭﻥ ﺍﻣﺮﻭﺯﻱ ﻧﻴﺰ ﺩﺭ ﺷﻬﺮﻫﺎﻱ ﻛﺸﻮﺭ ﭘﻴﺎﺩﻩ ﻧﻤﻮﺩﻩ ﻭ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ ﺭﺍﻫﻜﺎﺭﻱ ﺑﻬﻴﻨﻪ ﺷﺪﻩ ﺑﺮﺍﻱ ﺩﺍﺷﺘﻦ ﺣﺲ ﻣﻄﻠﻮﺏ ﺍﺯ ﺯﻧﺪﮔﻲ ﺩﺭ ﻓﻀﺎ ﺭﺍ ﺍﺭﺍﺋﻪ ﻧﻤﻮﺩ.این مقاله بر آن است که ضمن شناخت دقیق از اصول هندسی موجود در معماری سنتی، به تحلیل نمونه مورد بررسی (خانه سجادی ها، کاشان) بپردازد تا بتواند الگویی برای استفاده معماران، در بناهای مدرن امروزی باشد.پرسش اصلی این پژوهش به شناخت اصول هندسی معاری سنتی و توانایی کاربرد آن ها در معماری معاصر مربوط می شود. به عبارت دیگر سوال اصلی این است که اصول اصلی هندسه در معماری سنتی ایران کدام اند؟دستاوردهای پژوهش نشاندهنده آن است که با تحلیل و بررسی دقیق پلان خانه های سنتی ایرانی (نمونه موردی خانه سجادی ها کاشان) به الگوهای هندسی مورد استفاده توسط معماران کهن می رسیم که می تواند مورد استفاده معماران معاصر و مدرن کشور قرار گیرد.

مقدمه:

ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻧﻮﻉ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺩﺭ ﺳﺎﺧﺖ ﻭ ﺳﺎﺯﻫﺎﻱ ﻣﺴﻜﻮﻧﻲ ﻛﺸﻮﺭﻣﺎﻥ، ﺗﻔﺎﻭﺕ ﻫﺎﻱ ﺁﺷﻜﺎﺭﻱ ﺭﺍ ﺑﻴﻦ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻭ ﺍﻣﺮﻭﺯﻧﺸﺎﻥ ﻣﻲ ﺩﻫﺪ ﻭ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮﺩﻭﺭﺷﺪﻥ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺍﻣﺮﻭﺯ ﺍﺯ ﺍﺻﺎﻟﺖ ﻫﺎﻱ ﻣﺬﻫﺒﻲ ﻭ ﺑﻮﻣﻲ ﺩﺭﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺍﺳﺖ؛ ﺩﺭ ﻭﺍﻗﻊ ﺩﺭﻛﺸﻮﺭ ﻣﺎ ﺩﺭ ﺧﺼﻮﺹ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻫﻨﺪﺳﻪ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺍﻳﺮﺍﻧﻲ -ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻏﻔﻠﺘﻲ ﺗﺎﺭﻳﺨﻲ ﺻﻮﺭﺕ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ .ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻛﺎﺭﺷﻨﺎﺳﺎﻥ، ﻭﺭﻭﺩ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻏﺮﺑﻲ ﺑﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺍﻳﺮﺍﻧﻲ، ﻏﻔﻠﺖ ﺍﺯ ﺍﺭﺯﺵﻫﺎﻱ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﻭ ﺍﻳﺮﺍﻧﻲ، ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻛﻤﻴﺖ ﺷﻬﺮﺳﺎﺯﻱ، ﺿﻌﻒ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩﻫﺎ ﺩﺭﭘﺮﺩﺍﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺍﺻﻴﻞ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﺍﻳﺮﺍﻧﻲ ﻋﻠﺖ ﺍﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺍﺳﺖ.( ﻗﺎﺩﺭ ﺑﺎﻳﺰﻳﺪﻱ، ﺍﻳﺮﺝ ﺍﻋﺘﺼﺎﻡ، ﻓﺮﺥ ﺣﺒﻴﺐ، ﻣﺼﻄﻔﻲ ﻣﺨﺘﺎﺑﺎﺩ ﺍﻣﺮﺋﻲ, 1392) ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﻓﻀﺎﺳﺖ ﻭ ﺍﺯ ﺭﻭﺯﮔﺎﺭﺍﻥ ﻛﻬﻦ ﻣﻌﻤﺎﺭﺍﻥ ﺑﺮﺍﻱ ﻃﺮﺍﺣﻲ ﻭ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﻓﻀﺎ ﺍﺯ ﻋﻠﻮﻡ ﻭ ﻓﻨﻮﻥ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻥ ﻭ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻫﺎﻱ ﺳﺎﻣﺎﻥ ﺩﻫﻨﺪﻩ ﺑﻬﺮﻩ ﮔﻴﺮﻱ ﻣﻲ ﻛﺮﺩﻧﺪ . ﻳﻜﻲ ﺍﺯ ﺩﺍﻧﺶ ﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺍﺯ ﺩﻳﺮﺑﺎﺯ ﺑﺮﺍﻱ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻭ ﻛﺎﻟﺒﺪ ﻓﻀﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪﻩ، ﻫﻨﺪﺳﻪ ﺍﺳﺖ.ﻫﻨﺪﺳﻪ ﺩﺍﻧﺸﻲ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻭﻳﮋﮔﻲ ﻫﺎ ﻭ ﺭﻭﺍﺑﻂ ﻣﻴﺎﻥ ﺷﻜﻞ ﻫﺎ ﻭ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﻣﻲ ﭘﺮﺩﺍﺯﺩ.ﻫﻨﺪﺳﻪ ﺑﻪ ﺩﻟﻴﻞ ﻧﻔﻲ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻫﺮﺝ ﻭﻣﺮﺝ ﻓﻀﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﺭﺷﺪ ﺭﺳﻴﺪﻩ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻭﺟﻮﺩ ﻣﻲ ﺁﻭﺭﺩ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﺧﻮﺩ ﻧﻘﺶ ﻭﻳﮋﻩ ﺩﺍﺭﺩ.ﺑﻌﻴﺪ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺍﺳﺘﺪﻻﻝ ﻫﻨﺪﺳﻲ ﺧﻄﺎ ﺭﺍﻩ ﻳﺎﺑﺪ ﺯﻳﺮﺍ ﻛﻪ ﺳﺨﺖ ﻣﺘﻘﻨﻦ ﻭ ﻣﻨﻈﻢ ﺍﺳﺖ ﺑﻨﺎﺑﺮﺍﻳﻦ ﻓﻜﺮﻱ ﻛﻪ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻫﻨﺪﺳﻪ ﻭﺍ ﻣﻲ ﺩﺍﺭﺩ ﺑﻌﻴﺪ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻄﺎ ﺩﺭ ﺍﻓﺘﺪ.ﻧﻘﻮﺵ ﻫﻨﺪﺳﻲ ﺩﺭ ﻫﻨﺮ ﻭﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﺑﻴﺎﻥ ﻛﻨﻨﺪﻩ ﺍﺻﻮﻝ ﺑﺼﺮﻱ ﻭ ﻧﻈﻢ ﻭﺗﻜﺮﺍﺭﻭﻗﺮﻳﻨﮕﻲ ﻭ ﺯﺍﻳﺶ ﻣﺪﺍﻭﻡ ﺍﺳﺖ.

عنصر اساسی و دستمایه بنیادین هنر و هنر مهندسی و از جمله آنان هنر مهندسی معماری، هندسه است.در فضای قانونمند هندسه است که هرچیزی و از آن جمله اجزای یک خانه و حتی یک شهر،می توانند به دایره هستی قدم گذارند و در فضای کثرت ها و گوناگونی ها هویت خود را پیدا کنند و تنها از طریق هندسه است که هر شیء می تواند حدود و اندازه های مورد نیاز خود را برای ورود به عالم وجود، بیابد و در ساختارهای سطحی و فضایی نظام های فراگیرنده محیط بر خود قرار یابد.(علی آبادی،1386، ص 68). معماری ادوار گذشته ایران همواره ملهم از به کارگیری هندسه و شیوه های ترسیم غنی و دقیق بود .تا حدی که آگاهی از قواعد ریاضی و ترسیم و به کار گرفتن انواع خاص آن وظیفه هر معماری بوده است و وجه تمایز معماران و رقابت آنها با یکدیگر نیز بر همین محور استوار بوده است. از این رو پیداست که هندسه در معماری ایران اهمیت داشته و فهم چگونگی به کار بردن این شاخصه در معماری معاصر ایرانی اسلامی و مطابقت دادن آن با معماری گذشته ضرورت و اهمیت می یابد.به این ترتیب هندسه را می توان جوهره ی پنهان معماری در دوره های مختلف دانست.

ﺍﻣﺮﻭﺯﻩ ﻧﻤﻲ ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﻓﺮﻡ ﻫﺎﻱ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﻛﭙﻲ ﻛﻨﻴﻢ ﺍﻣﺎ می توانیم ﺑﺎ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻓﺮﻡ ﻫﺎﻱ مورد استفاده معماری سنتی ایران ﺍﺯ ﻣﻌﻨﻲ وﻣﻔﻬﻮﻡ ﻫﺎﻱ ﺑﺼﺮﻱ و ﺟﻨﺒﻪ های ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺩﺭ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺍﺳﻼﻣﻲ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﻛﻨﻴﻢ. هدف از بررسی موضوع حاضر در وهله نخست مطالعه بر روی مفاهیم، دیدگاه ها و گوناگونی کاربرد های هندسه در معماری گذشته است تا در مرحله بعد بتوان به فهم اساس ﺯﻳﺒﺎﻳﻲ ﺩﺭ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ سنتی ﺍﺳﻼﻣﻲ ایران که ﻗﺎﺑﻞ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺩﺭ ساختارهای پیشرو ﺩﺭ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ معاصر ایرانی ﺍﺳﻼﻣﻲ باشند،دست یافت. ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺭﺍﺳﺘﺎ ﺑﺎ ﺭﻭﺵ ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ ﺑﻪ ﺑﺮﺭﺳﻲ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻭ ﺩﺍﺩﻩ ﻫﺎﻱ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭘﺮﺩﺍﺧﺘﻪ ﻭ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺍﻳﻦ ﺍﻃﻼﻋﺎﺕ ﺩﺭ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻥ ﺑﻪ ﺩﺳﺖﻳﺎﻓﺘﻪ ﻫﺎﻱ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮﺩﻱ ﻫﻤﭽﻮﻥ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﻣﻌﻤﺎﺭﺍﻥ ﻗﺪﻳﻢ ﺍﺯ ﻫﻨﺪﺳﻪ ﻭ ﺗﻨﺎﺳﺒﺎﺕ ﺑﺮ ﺟﺎﻱ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺯ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎﻥ ﺩﺭ ﺑﻨﺎﻫﺎ ﺭﺳﻴﺪ.این پژوهش در پی آن است که دریابد هندسه در معماری سنتی ایرانی به چه شکل هایی به کار گرفته شده و این شکل ها چگونه می توانند در معماری معاصر ایران تجلی یابند؟ به این ترتیب پرسش اصلی این پژوهش به شناخت اصول اصلی هندسی معماری سنتی ایرانی می پردازد.و سوال اصلی پژوهش این است که اصول هندسی به کار رفته در معماری معاصر ایران کدامند؟ ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻥ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﺑﻪ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﺍﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺳﺎﺧﺘﺎﺭﻫﺎ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﻫﺎﻱ ﺍﻓﺮﺍﺩ ﻭ ﺍﻓﺰﺍﻳﺶ ﺭﺿﺎﻳﺘﻤﻨﺪﻱ ﺍﺯ ﺯﻧﺪﮔﻲ ﻭ ﺑﻮﺩﻥ ﺩﺭ ﺍﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻓﻀﺎﻫﺎ را ﻣﻮﺭﺩ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩ.

در تحقیق حاضر از روش تحقیق تحلیلی_توصیفی استفاده شده است. روش و ابزار مورد استفاده تحقیق، روش کتابخانه ای و بررسی اسناد و مدارک مکتوب به همراه مطالعات میدانی می باشد. بدین منظور در بخش نظری با استفاده از روش مطالعه کتابخانه ای و ضمن مراجعه به منابع و مؤاخذ موجود در دسترس و مطرح نمودن دیدگاه های مختلف، سعی شده تمام وجوه ممکن مسئله مورد توجه قرار داده شوند.در بخش مطالعه موردی نیز بر اساس متغیر های بدست آمده در مطالعات نظری، این شاخص ها مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته است. عمده کار بررسی از طریق مشاهده عینی صورت پذیرفته است؛ در واقع در تحقیق حاضر بر اساس یک روش بررسی منطقی و با تکنیک تحلیلی_مقایسه ای و همچنین انجام توصیف و تحلیل، نسبت به دستیابی به اهداف تحقیق اقدام شده است.

هندسه در اندیشه ایرانی:

هندسه یکی از بنیان‎های هنر و معماری سنتی ایران است که در سراسرآثار فاخر به جای مانده از گذشته، می‎توان نمودهایی از آن را مشاهده کرد. این مهم در معماری اهمیت بیشتری می‎یابد زیرا مبنای کار معماری «ساختن» است و برای ساختن لازم است از یک هندسه و نظم دقیق استفاده شود.هندسه معرب کلمه اندازه است و به دانشی اطلاق می شود که رابطه ریاضی مابین نقاط، طول ها، سطوح و حجم ها را تعیین می کند و نسبت های میان آن ها و مشتقات و توابعشان را نشان می دهد.کلمه هندسه در زبان های اروپایی ریشه یونانی دارد. معماری که با هندسه پیوندی نزدیک دارد، خالق اماکن مقدس در طول هزاره ها بوده است و انسان سعی کرده به وسیله آن، نوعی تجلی آسمانی را برای خود فراهم آورد.

هندسه در معماری سنتی ایران:

تاکید معماری ایرانی بر زیبایی متمرکز بوده و علم هندسه ابزار قدرتمندی است که معمار ایرانی را قادر به اندازه گیری تناسبات فضایی و خلق توازن، نظم و زیبایی در زمین می کرده است.در بناهای تاریخی معماری، تمام اندازه ها در کمال خود (طول و عرض و ارتفاع) و در اجزا ترکیب کننده آن (شامل الگوهای هندسه سطحی) وابسته به هم بوده و هرگز از هندسه جدا نبوده اند. به عبارت دیگر هندسه بخشی از تجلی مفهوم زیبایی در معماری ایرانی بوده است.اکنون به بررسی ایده های شکل دهنده در تعیین فرم خانه های سنتی می پردازیم.

رابطه ی واحد و کل:

ارتباط واحد به کل ایده شکل دهنده ایست که مفهوم یک واحد و آگاهی نسبت به این که واحد ها می توانند برای ایجاد یک فرم ساختمانی به طرق خاص با دیگر واحد ها مرتبط باشند را شامل می شود. یک واحد جزء مشخصی از ساختمان است که معمولآ دارای مقیاسی نزدیک به مقیاس کل ساختمان بوده و یا نسبت به آن یک ترازاختلاف دارد. مستقیم ترین ارتباط واحد به کل وقتی است که هردو یکسان و برابر باشند این ارتباط در ساختمان هایی است که به صورت فرم های یک پارچه طراحی شده اند که در خانه های قدیمی ایران کمتر به چشم می خورد.

معمول ترین شکل ارتباط بین واحد و کل اجتماع واحد ها برای ساختن کل است .اجتماع واحد ها به معنی گذاشتن آن ها کنار یکدیگر است به طوری که ارتباط خاصی که مورد نظر است به وجود آید.

رابطه عناصر تکراری و مجرد:

این ایده شکل دهنده به واسطه ی ارتباط بین اجزایی که در عین تعدد دارای هدف مشترکی هستند به کار می رود.در حیطه ی معماری عناصر تکراری و مجرد دارای حجم هستند و بدین لحاظ می توانند در تصاویر پلان و مقطع منتقل شوند.در اغلب موارد این عناصر هم در نمای افقی و هم در نمای عمودی دیده می شوند.این احتمال نیز هست که عناصر تکراری در پلان باشند و عنصر مجرد در مقطع و یا بالعکس. عنصر مجرد می تواند از دگرگونی واحدهای تکراری به واسطه تغییراتی در اندازه رنگ وجهت و...به وجود آید.تغییرات شکل و هندسه نیز می توانند ایجاد کننده ی یک عنصر مجرد باشد.تفاوت بین یک تغییر شکل درهندسه با میزان اختلاف دو شکل تعیین می شود. اگرعنصر مجرد بخشی از ترکیب عناصر تکراری باشد آنگاه دگرگونی به وسیله ی شکل وجود دارد مثلآ یک مربع می تواند به گونه ای دگرگون شود که دارای سه ضلع صاف و برابر بوده و به وسیله یک کمانی از دایره بسته شده باشد اگر عنصر مجرد از نظر فرم با عناصر تکراری متفاوت باشد آنگاه دگرگونی به وسیله هندسه وجود دارد .

الحاقی و حذفی:ایده های شکل دهنده ای هستند که موجب طراحی ساختمان به واسطه افزودن یا کاستن از فرم می شود.

تقارن و تعادل: تقارن و تعادل در طراحی ایده های شکل دهنده ای هستند که باعث ایجاد موازنه در اجزای ساختمان می شود . در معماری درک واقعی این ایده ها به این صورت است که عناصر می توانند به صورت هم ارز و معادل تعریف شوند و ماهیت هم ارزی نیز قابل تشخیص باشد. تقارن به عنوان یک حالت خاص از تعادل دیده می شود.متداول ترین حالت تعادل حالت محوری (خطی)یا آینه ای است در این نوع تقارن عناصر در شکل برابر و در جهت معکوسند .حالت دوم تقارن (تقارن شعاعی)با چرخش اجزا حول یک مرکز مشترک به وجود می آید.تقارن بر وجود واحد های برابر در دو طرف یک نقطه دلالت میکند اما تعادل حالتی است که واحد های هر طرف از چند نظر با واحد های طرف دیگر متفاوت باشند.

هندسه و شبکه: هندسه به عنوان یک ایده شکل دهنده در تعیین فرم ساختمان از اصول پلان و هندسه فضایی تبعیت می کند.هندسه در یک فرم یا فرم دیگر درفرم ساختمان ها وجود دارد اما به عنوان یک ایده شکل دهنده باید مرکزی برای تصمیم های مربوط به فرم در برخی از سطوح طراحی باشد. اصلی ترین استفاده از این ایده امتزاج شکل های پایه هندسی به عنوان فرم یا فضا در تعیین ترکیب کلی یک ساختمان ممکن است به صورت دایره مربع مثلث و یا هر شکل هندسی مشخص دیگری باشد.با وجودی که شکل هندسی تمام قسمت های ساختمان را پیوسته نمی کند،اما لازم است که شکل پایه برجسته و محسوس باشد. هر چند که معماری یک ساختمان می تواند از یک شکل هندسی توسعه یابداما شکل های پایه می توانند در به وجود آوردن بنا با هم ترکیب شوند. نوع خاصی از هندسه هم پوشی که در معماری متداول بوده ترکیبی از یک مستطیل و یک دایره کوچکتراست.گفتیم هندسه ها با یکدیگر جفت می شوند بنا براین امکان اینکه هندسه های مشابه با یکدیگر ترکیب شوند نیز زیاد است مثلآساختمان ها می توانند از دو دایره سه مثلث یا دو شش ضلعی برابریا با اندازه های متفاوت تشکیل شده باشد وقتی مربع های برابر به طرقی خاص ترکیب شوند پدیده های خیلی جالب و خاصی به دست می آید.دو مربع برابر که در یک ضلع مشترکند مستطیلی با نسبت 2 به 1 به وجود می آورد این مربع های یکسان می توانند طوری روی هم قرار گیرند که مستطیل های کوچک تری نیز به وجود آورند ویا چنان جدا که مستطیل های فرضی بزرگتررا ایجاد کند معمولآ فضای شکل گرفته از هم پوشی و یا فضای ضمنی به وجود آمده از جدایی برای اهداف خاصی مانند راهرو یا هال اصلی ساختمان مورد استفاده قرار می گیرد دو مربع می توانند روی هم قرار بگیرند و حول مرکز مشترکشان بچرخند به طوری که تشکیل یک هشت پر را بدهند.اقتباس های مشخصی از یک مربع سه مستطیل مختلف با نسبت های خاص هستند، بین اضلاع آن ها تمام این نسبت ها از نسبت 2 به 1 که نتیجه ترکیب دو مربع است کم تر می باشد.مستطیل اول با چرخاندن 45 درجه قطر یک مربع اقتباس می شود.مستطیل دوم یا مستطیل 1 به 1.5 با اضافه کردن نصف یک مربع به خودش شکل می گیرد .مستطیل سوم یا مستطیل طلایی با چرخاندن قطر یک نیمه مربع برای تشکیل ضلع بزرگ به وجود می آید در این مورد مرکز چرخش نفطه ی مرکزی یکی از اضلاع مربع است.شبکه ها از تکرارشکل های ساده هندسی بدست می آیند.تکثیر و ترکیب و تقسیم فرایند هایی هستند که برای تکرار مورد استفاده قرار می گیرند .شبکه را می توان این گونه تعریف کرد:

(مجموعه ای خطوط موازی که حداقل به وسیله یک سری خطوط موازی دیگر قطع می شوند)فاصله خطوط می تواند ثابت بماند و یا تغییر کند در ساده ترین حالت فواصل مساوی است، پیچیدگی مجموعه را می توان با اضافه کردن تعداد فواصل تغییر داد.

الگوهای سازماندهنده:

الگوهای سازماندهنده به عنوان ایده های شکل دهنده حالت نسبی قطعات را توصیف می کند.سازماندهی های مرکزی به دو دسته تقسیم می شوند آن هایی که دارای نقطه ی مرکزی مسلطی هستند و آن هایی که فضای مرکزی در آن ها فضاهای دیگر را سازماندهی می کند.اختلاف عمده در این دو میزان درگیری مرکز است.

تقلیل: تقلیل ایده شکل دهنده ایست که در آن یک شکل در ابعاد کوچکتر در ساختمان تکرار می شود.این کار می تواند به دو صورت باشد کوچک به بزرگ یا بزرگ به کوچک در نوع اول کل یا بخش بزرگی از کل در ابعاد تقلیل یافته و به عنوان یک بخش به کار رفته است . واحد تقلیل یافته می تواند تکرار شود و یا دوباره تقلیل یابد. ویژگی تقلیل کوچک به بزرگ این است که ناظر بتواند با دیدن جزء کوچک،جزء بزرگ را درک کند.انتقال ذهنی اطلاعات بین پلان و مقطع نیزمی تواند وجود داشته باشد.بررسی خانه ی سجادی ها

هندسه طلایی در پلان: این تناسبات با توسعه در مجموعه متناسبی از اعداد صحیح تصاعدی هماهنگ از قرار 1،1،2،3،5،8،13،و... به دست می آید؛ و ویژگی آن این است که مجموع هر دو عدد متوالی برابر عدد بعدی می باشد.(اردلان،1388،ص25) در خانه های سنتی ایران هندسه طلایی رعایت شده است.در خانه ی سجادی ها بیشتر از هندسه ی 2 استفاده شده است به این صورت که اگر ازمربع حیاط مرکزی شروع کنیم و به مرکزکنج های این مربع وبه شعاع قطر آن کمان بزنیم مستطیل حیاط مرکزی بدست می آید وبا ادامه این کار به تمام تفسیم بندی های پلان میرسیم.

تصویر شماره 1: هندسه طلایی در پلان طبقه اول

تصویر شماره 2: هندسه طلایی در پلان طبقه دوم

برای بدست آوردن خط عرض حوض بدین ترتیب عمل می کنیم:

ابتدا دایره محاطی مربع حیاط مرکزی را رسم کرده سپس قطر مستطیل طلایی حیاط را رسم کرده محل تقاطع دایره و قطر دو نقطه ی خطی که لبه ی حوض را می سازد بدست می آید.

تصویر شماره 3: هندسه حوض

هندسه طلایی در نما:

در طراحی نمای معماری طبیعت از نظم به دلیل ماهیت معماری معمولا اتفاق می افتد ولی باید در نظر داشت تبعیت عالمانه از این نظم در مسیر دسترسی به تعادل بصری صورت گیرد.احساس تعادل زمانی برقرار می شود که بار احساسی شکل ها در دو طرف تراز و یکسان باشد.در نمونه موردی مورد بررسی علاوه بر رعایت هندسه طلایی در پلان در نما هم به کار گرفته شده است.در نما نیز بیشتر از هندسه ی 2 استفاده شده است.

تصویر شماره 4: هندسه در نما

تقارن:

قرینه سازی اوج یک تفکر استوار است که با احکام و دستورالعمل های روشن و با آهنگی منظم به جلو می رود.خانه ی سجادی ها دارای دو محور تقارن طولی و عرضی است اما این تقارن در همه ی قسمت ها به چشم نمی خورد .

تصویر شماره 5 : تقارن در پلان

مدول و پیمون:

عبارتست از کوچکترین اندازه های بنا که مضربی از گز بوده و از طریق ترسیم هندسی و تقسیمات هندسی زمین به دست می آیند. در این روش هیچ دو ساختمانی یکسان از آب در نمی آمد و هر یک ویژگی خود را داشت، گرچه از یک پیمون در آنها پیروی شده بود.مضرب پیمون برای عرض در و نیز عرض دیوار مورد توجه قرار دارد که مقدار آن عموما 1 تا 3 برابر پیمون است. در خانه ی سجادی ها نیز اگر تمام خطوطی را که از دیوار ها وستون ها و حوض و... میآید را ترسیم کنیم به یک شبکه ی مدولار میرسیم .

تصویر شماره 6 : مدول و پیمون در پلان طبقه اول

تصویر شماره 7 : مدول و پیمون در پلان طبقه دوم

تکرار:

در خانه های سنتی ابعاد یک فضا ممکن است بطور مکرر تکرار شود. مثلا 4 باغجه با ابعاد برابر در 4 گوشه ی حیاط قرار می گیرد.هچنین ابعاد یک اتاق ممکن است چندین بار تکرار شود.

تصویر شماره 8 : تکرار در پلان طبقه اول

تصویر شماره 9 : تکرار در پلان طبقه دوم

ریتم:

در هر جداره از حیاط ریتمی در نحوه ی قرار گرفتن در و پنجره وجود دارد و این ریتم در سراسر جداره حیاط مشاهده می شود . از دو طرف یک جداره به ترتیب دالان ورودی سپس پنجره بعد از پنجره از دو طرف به فضای باز می رسیم و این ریتم هم در پلان و هم در نما وجود دارد.

تصویر شماره 10 : ریتم درجداره های حیاط

جدول تحلیل نمونه موردی:

در نمونه ی انتخاب شده، بر اساس الگو ارائه شده، به دقت مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و نوع به کار رفتن هندسه در آن در جدول زیر علامت گذاری شده است:


. نتیجه گیری:

ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻥ ﻫﻨﺪﺳﻪ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺍﺻﻮﻝ ﺍﻭﻟﻴﻪ ﻭ ﺑﻨﻴﺎﺩﻳﻦ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺍﻳﺮﺍﻧﻲ ﺩﺍﻧﺴﺖ ﻛﻪ در خانه های سنتی ایرانی ﺣﺎﻻﺕ ﺑﻬﻴﻨﻪ ﻭ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎﺭﻱ ﺭﺍ ﺍﻳﺠﺎﺩ ﻧﻤﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ. ﺑﻬﺮﻩ ﮔﻴﺮﻱ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺍﺻﻮﻝ ﺑﻪ ﺻﻮﺭﺕ ﻧﺎﺧﻮﺩﺁﮔﺎﻩ ﺩﺭ ﺿﻤﻴﺮ ﻫﻤﻪ ﻣﻌﻤﺎﺭﺍﻥ ﺍﻳﺮﺍﻧﻲ ﻗﺮﺍﺭ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ. ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺍﺻﻮﻝ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺑﺮﺧﻲ ﺑﻨﺎﻫﺎ ﻭ ﺳﺎﺧﺘﺎﺭﻫﺎﻱ ﻧﻮﻳﻦ ﻛﻤﺮﻧﮓ ﺷﺪﻩ ﻭ ﺑﻪ ﺁﻧﻬﺎ ﺗﻮﺟﻬﻲ ﻧﻤﻲ ﺷﻮﺩ، ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻧﺪ ﻛﻠﻴﺪ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺩﺭ ﺑﻬﺒﻮﺩ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﺯﻧﺪﮔﻲ ﺍﻧﺴﺎﻥ ﺑﺎﺷﺪ. در بررسی خانه سجادی ها کاشان ملاحظه کردیم که در نظام هندسی پلان این خانه از تقارن و شکل های هندسی مستطیل و مربع و تناسبات طلایی و مدول پیمون استفاده شده است، که ریتم و تکرار و تناسبات طلایی علاوه بر پلان در نما نیز مشاهده می گردند.پس می توان نتیجه گرفت که برای معمار ایرانی هندسه از اعتبار فراوانی برخوردار بوده وهمواره نقش خود را ایفا می کرده است. ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺭﻫﮕﺬﺭ ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻥ ﺍﻣﻴﺪﻭﺍﺭ ﺑﻮﺩ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺑﺎ ﻛﻤﻚ ﺳﺎﺧﺘﺎﺭﻫﺎﻱ ﻫﻨﺪﺳﻲ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﻭ ﺩﺍﺷﺘﻪﻫﺎﻱ ﮔﺬﺷﺘﮕﺎﻥ، ﻣﺴﻴﺮ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺭﺍ ﺑﭙﻴﻤﺎﻳﺪ.

فهرست منابع:

· آرشیو بخش توسعه و تحقیق شرکت مهندسین مشاور ستاوند پاژ

· اردلان،نادر و بختیار،لاله؛ 1380؛ حس وحدت؛ تهران؛ نشر خاک؛ چاپ اول.

· الاسعد،محمد؛1376؛کاربردهای هندسه در معماری مساجد؛ ترجمه سعید سعیدپور؛ فصلنامه هنر؛ شماره 33.

· بمانیان، محمدرضا؛1381؛ مقدمه ای بر نقش و کاربرد پیمون در معماری ایرانی؛ مدرس هنر؛ دوره اول؛ شماره اول.

· تقوایی، ویدا؛1386؛ نظام فضایی پنهان معماری ایران و ساختار آن؛ نشریه هنرهای زیبا؛ شماره 30.

· حجازی، مهرداد؛1387؛ هندسه مقدس در طبیعت و معماری ایرانی؛مجله تاریخ علم؛شماره 7.

· دیبا،داراب؛ 1378؛ الهام و برداشت ازمفاهیم بنیادی معماری ایران؛ معماری و فرهنگ؛ سال اول ؛ شماره اول.

· رازجویان،محمود؛1373؛تعادل بصری در دستگاه انتظام مرکزی؛ صفه؛ سال چهارم؛ شماره های 13 و 14.

· رشتچیان،یعقوب؛1388؛ معماری ایرانی؛ فصلنامه نماد گلستان؛ شماره13.

· سلطان زاده، حسین؛1387؛ زمین هندسه و نماد پردازی در معماری ایرانی؛ معماری و فرهنگ؛ شماره 33.

· علی آبادی،محمد؛1386؛ هندسه جاویدان در معماری اسلامی؛ نشریه بین المللی علوم مهندسی؛ شماره 5 ؛ جلد18.

· عمومی،محمد؛1376؛ معماری الگو نظم ؛ تهران؛ نشر خاک؛ چاپ اول.

· بمانیان،محمدرضا و اخوت،هانیه و پرهام بقایی؛1390؛کاربرد هندسه و تناسبات در معماری.

· نصر،ط؛1392؛ درآمدی بر زیبایی شناسی هنر اسلامی؛پژوهش هنر؛101.

· یعقوب زاده،آ؛1392؛ تجلی آموزه های ادبی و اخلاقی در هنر اسلامی؛ کتاب ماه هنر؛86-92.

· گروت،لیندا و وانگ، دیوید؛ 1384؛ روش های تحقیق در معماری؛ ترجمه علیرضا عینی فر؛ تهران؛ انتشارات دانشگاه تهران؛ چاپ اول.

· مجابی،مهدی؛1386؛ ریخت شناسی معماری سنتی ایران؛نشریه بین المللی علوم مهندسی دانشگاه علم و صنعت ایران؛ شماره 5 ؛ جلد 18.

· مولوی،بهزاد؛1381؛ بررسی کاربرد هندسه در معماری گذشته ایران ؛تهران؛ نشر وزارت مسکن و شهرسازی_معاونت شهرسازی و معماری ، تهران؛ چاپ اول.

[1] مولوی،1381، ص9

[2] گروت و دیگران، 1384

[3] مولوی،1381،ص12

[4] خوارزمی و افهمی،1369،ص10

[5] رازجویان،1373،ص15