سایه‌ی سنگین شبه علم


توضیح: این یادداشت را یک ماه بعد از ززلزله‌ی سرپل‌ذهاب در کانال تلگرامی‌ام [email protected] با عنوان رهزن عقل منتشر کرده بودم. تا اینکه چند روز پیش دوباره در سرپل‌ذهاب زلزله آمد و امروز هم مهدی زارع استاد پژوهشگاه زلزله‌شناسی در روزنامه شرق یادداشتی منتشر کرده که خواندن آن خوب است. لینک یادداشت ایشان را انتهای این نوشته قرار داده‌ام

طی کمتر از یک ماه، در چند نقطه از کشورمان چندین زمین‌لرزه‌ با بزرگای متفاوت رخ داده است. ۲۱ آبان در سرپل‌ذهاب، سپس حوالی کرمان و دیروز هم نزدیکی‌های لاهیجان. طی کمتر از یک ماه گذشته، زلزله‌ها توانایی‌ها و ناتوانی ما را در مقیاس فردی، اجتماعی و دولتی سنجیده‌اند. هر بلای طبیعی با خود درس‌هایی به همراه دارد. هرچند طبیعت گاهی ابتدا امتحان می‌گیرد و سپس درس می‌دهد، اما با کمی فراست می‌توانیم برای امتحان بعدی طبیعت آماده‌تر شویم.

یکی از موارد مهمی که همچون سدی مانع از آن می‌شود که افراد و اجتماع با دیدگاهی منطقی و عقلایی با بلایای طبیعی برخورد کنند، پدیده‌ی شوم "گسترش خرافات" است.

در تمام کشورها، از پیشرفته‌ترین تا محروم‌ترین آنها، خرافات رواج دارند. نام این دسته از خرافات که در صدد توجیه غیر علمی بلایا هستند، "شبه‌علم یا ضد‌علم" است که نقطه‌ی مقابل علم ایستاده‌اند.

در زلزله‌ی بم که از بزرگترین زلزله‌های قرن اخیر کشورمان بود و بیش از سی هزار کشته بر جای گذاشت، علت اصلی این حجم از تلفات انسانی، دامی، زیرساختی و شهری، گسترش شهر بم بر روی گسل بود، و البته رعایت نکردن اصول مهندسی در ساخت‌وساز شهری. همان‌زمان، علیرغم توضیحات مهندسان و زلزله‌شناسان و دیگر متخصصان درباره‌ی چرایی این زلزله، عده‌ای ناآگاه سوار بر موج بی‌خردی شده و همنوا با شارلاتانیسم رسانه‌ای، دلایل زلزله را آزمایش‌های اتمی و هارپ و سلاح‌های مخوف عنوان می‌کردند.

در رشته زلزله‌های چند روز اخیر هم، بار دیگر دمل چرکین خرافات و شبه‌علم و ضدعلم سر باز کرده است. در روزهای ابتدایی زلزله‌ی سرپل‌ذهاب درحالی که بدنه‌ی اجتماع در حال امدادرسانی بود، ماشین تولید خرافات و ضدعلم دست به کار شده و ابتدا پای 'هارپ' را به میان کشید و زلزله را هارپ نسبت داد. شارلاتانیسم رسانه‌ای هم با بهره‌گیری از فضای مجازی تا توانست این قبیل موضوعات ضدعلمی را گسترش داد. خوشبختانه متخصصان کشورمان در چهارگوشه‌ی دنیا به این ادعای کذب پاسخ دادند و تب هارپ فروکش کرد. اما طی چند روز گذشته که در حوالی کرمان و لاهیجان زلزله آمده، دستگاه تبلیغاتی ضدعلم پرچم پیشگویی زلزله‌هایی بزرگ را برافراشته است و تلاش می‌کند با نشر مطالبی هیجانی اما بی‌محتوا ذهن مردم کشورمان را که این روزها بیش از پیش درگیر زلزله است، منحرف نماید.

زلزله، نه در ایران و نه در هیچ کجای زمین، در هیچ مرکز علمی و تحقیقاتی و دانشگاهی، پیش‌بینی‌پذیر 'نیست'. فریب شایعات و افراد ناآگاه و سودجو و رسانه‌ها را نخوریم.

دم‌دستی‌ترین اقدامی که می‌توان انجام داد، عدم انتشار و باز ـ نشر آن است.

ضدعلم و شبه‌علم با ادعاهایی نظیر پیش‌بینی زلزله و هارپ، آسیب‌های بسیاری دارند که دو مورد آن را ذکر می‌کنم.

1⃣ برای مقابله با بحران‌ها، از خشکسالی گرفته تا زلزله، نیازمند پذیرش بحران به عنوان پدیده‌ای که ناشی از تحولات زمین و بی‌تدبیری انسان است، هستیم. تا وقتی بحران را به شکل منطقی و عقلانی در جامعه نهادینه نکنیم، انتظار بازخورد منطقی هم امری بیهوده است. تا وقتی مردم و دولت نپذیرند که گسترش شهرها و روستاها بر روی گسل‌ها منجر به فاجعه خواهد شد، قوانین و مقررات به سمت ایمنی هرچه بیشتر میل نخواهد کرد و کماکان ضدعلم راه خود را هموار می‌بیند.

2⃣ شکی نیست آینده‌ی رشد و پیشرفت و توسعه‌ی کشور، به دست نسل کودک و نوجوان ایران رقم خواهد خورد. ذهن شفاف کودکان مستعد اندیشه‌های نوین است. وقتی بزرگترها در کانون خانواده و آحاد مردم در اجتماع در حضور کودکان و نوجوانان از هارپ و پیشگوها صحبت می‌کنند، در واقع ناخواسته تیشه به ریشه‌ی ذهن کنجکاو و جستجوگر آنها می‌زنند و تبری بر درخت توسعه‌ی کشور. زدودن باورهای غلط از ذهن کودکان کاری است بس دشوار.

تن به خرافات و ضدعلم ندهیم که رهزن عقل‌اند.

http://www.sharghdaily.ir/News/184845/%C2%AB%D8%B3%D8%B1%D9%BE%D9%84-%D8%B0%D9%87%D8%A7%D8%A8%C2%BB-5-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AF