نکاتی از تفسير نمونه:
در این آيه با يك تشبيه لطيف، مردم جهان را در برابر روزيهاى پروردگار و چگونگى استفاده از آن، به كشاورزانى تشبيه مىكند كه گروهى براى آخرت كشت مىكنند، و گروهى براى دنيا، و نتيجه هر يك از اين دو زراعت را مشخص کرده، مىفرمايد: كسى كه زراعت آخرت را طالب باشد به او بركت مىدهيم و برمحصولش مىافزایيم و آنها كه فقط براى دنيا كشت كنند و تلاش و كوشششان براى بهرهگيرى از اين متاع زودگذر و فانى باشد تنها كمى از آنچه را مىطلبند به آنها میدهيم اما در آخرت هيچ نصيب و بهرهاى نخواهند داشت.
تشبيه جالب و كنايه زيبایى است: انسانها همگى زارعند و اين جهان مزرعه ماست، اعمال ما بذرهاى آن، و امكانات الهى بارانى است كه بر آن مىبارد، اما اين بذرها بسيار متفاوت است، بعضى محصولش نامحدود، جاودانى و درختانش هميشه خرم و سرسبز و پر ميوه، اما بعضى ديگر محصولاتش بسيار كم، عمرش كوتاه و زودگذر، و ميوههایى تلخ و ناگوار دارد.
تعبير به "يريد" (مىخواهد و اراده مىكند) در حقيقت اشاره به تفاوت نيتهاى مردم است، و مجموع آيه شرحى است پيرامون آنچه در قبل از مواهب و روزيهاى پروردگار آمده كه گروهى از اين مواهب به صورت بذرهایى براى آخرت استفاده مىكنند و گروهى براى تمتع دنيا.
جالب اينكه در مورد كشتكاران آخرت مىگويد: "نزد له فى حرثه" (زراعت او را افزون مىكنيم) ولى نمىگويد از تمتع دنيا نيز بىنصيبند، اما در مورد كشتكاران دنيا مىگويد: "مقدارى از آن را كه مىخواهند به آنها مىدهيم، بعد مىافزايد در آخرت هيچ نصيب و بهرهاى ندارند."
به اين ترتيب نه دنياپرستان به آنچه مىخواهند مىرسند و نه طالبان آخرت از دنيا محروم مىشوند، اما با اين تفاوت كه گروه اول با دست خالى به سراى آخرت مىروند و گروه دوم با دستهاى پر!
نظير همين معنى در آيه 18 و 19 سوره اسراء به شكل ديگرى آمده است:
من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما تشاء لمن نريد ثم جعلنا له جهنم يصلاها مذموما مدحورا و من اراد الاخرة و سعى لها سعيها و هو مؤمن فاولئك كان سعيهم مشكورا
كسى كه زندگى زودگذر را مىطلبد آن مقدار از آن را كه بخواهيم به هر كس اراده كنيم مىبخشيم، سپس دوزخ را براى او قرار مىدهيم، در آن وارد مىشود در حالى كه مذموم و رانده شده درگاه خدا است، و آن كس كه سراى آخرت را مىطلبد و كوشش خود را براى آن انجام دهد و ايمان داشته باشد به تلاشهاى او پاداش داده خواهد شد.
به هر حال آيه فوق ترسيم گويایى از بينش اسلامى درباره زندگى دنيا است، دنيایى كه مطلوب بالذات است، و دنيایى كه مقدمه جهان ديگر و مطلوب بالغير، اسلام به دنيا به عنوان يك مزرعه مىنگرد كه محصولش در قيامت چيده مىشود.
تعبيراتى كه در لسان روايات يا بعضى ديگر از آيات قرآن آمده تاييد و تاكيدى بر همين معنا است.
مثلا در آيه 261 سوره بقره انفاقكنندگان را تشبيه به بذرى مىکند كه از آن هفت خوشه برمىخيزد، و از هر خوشهاى يكصد دانه، و گاه بيشتر، اين نمونه بذر افشانى آخرت است.
و در حديثى از پيامبر مىخوانيم:
و هل تكب الناس على مناخرهم فى النار الا حصائد السنتهم
آيا چيزى مردم را به رو در آتش مىافكند جز محصولات دروشده زبانهاى آنها؟!
و در حديث ديگرى از اميرمؤمنان امام على (ع) آمده است:
ان المال و البنين حرث الدنيا، والعمل الصالح حرث الاخرة و قد يجمعهما الله لاقوام
مال و فرزندان كشت دنيا هستند و عمل صالح كشت آخرت، و گاه خداوند اين هر دو را براى قومى جمع میكند.
اين نكته را نيز از آيه مىتوان استفاده كرد كه دنيا و آخرت هر دو نياز به تلاش و سعى و كوشش دارد، و هيچكدام بىزحمت و رنج به دست نمىآيد، همانگونه كه هيچ بذر و محصولى بىرنج و زحمت نيست، چه بهتر كه انسان با رنج و زحمتش درختى پرورش دهد كه بارش شيرين و هميشگى و دائم و برقرار باشد، نه درختى كه زود خزان مىشود و نابود مىگردد.
اين سخن را با حديثى از پيامبر گرامى اسلام (ص) پايان مىدهيم:
كسى كه نيتش دنيا باشد خداوند كار او را پريشان مىسازد، فقر را در برابر او قرار مىدهد و جز آنچه براى او مقرر شده چيزى از دنيا به چنگ نمىآورد، و كسى كه نيتش سراى آخرت باشد خداوند پراكندگى او را به جمعيت مبدل مىسازد، و غنا و بىنيازى را در قلبش قرار مىدهد، دنيا تسليم او مىگردد و به سراغ او مىآيد!
اينكه در ميان علما مشهور است الدنيا مزرعة الاخرة در حقيقت اقتباسى از مجموع بيانات فوق است.
