۱. اخلاق مهندسی چیست و قرار است به چه مسائلی بپردازد؟
تعاریف مختلفی برای اخلاق مهندسی ارائه شده است. اما اگر بخواهیم ساده توضیح دهیم، اخلاق مهندسی به این میپردازد که یک مهندس چگونه باید مهندسی کند. به عبارت دیگر آداب حرفه مهندسی چیست. بدون هیچ توضیح بیشتر، میتوان به مثالها و مصادیقی از مسائل اخلاق مهندسی اشاره کنیم. اگر من مهندس ناظر باشم و در این جایگاه یک هدیه دریافت کنم، چگونه میتوانم بفهمم این یک هدیه است یا رشوه؟ یک فناوری یا خدمات مهندسی همواره با خطر همراه است، به طوری که عموما برای آنها یک مخاطره (ریسک) تعیین میشود. آیا یک مخاطره مشخص برای یک فناوری قابل قبول است یا نه؟ چه راههایی برای مدیریت آن وجود دارد؟ فناوریها ممکن است عوارض ناخواسته قطعی داشته باشند. این عوارض چگونه باید مدیریت شوند؟ طراحی مهندسی میتواند در شکلدهی به مخاطره و عوارض ناخواسته مشارکت داشته باشد. چگونه این اتفاق میافتد و یک مهندس از لحاظ اخلاقی در تمام مراحل طراحی چه نکاتی را باید مدنظر داشته باشد؟ فارغ از مسائلی که گفته شد و عموما ناظر به پیامدهای منفی فناوری و حوادث صنعتی هستند، اما چگونه میتوان توسعه فناوری را بیشتر در خدمت بهروزی یا سایر ارزشهای انسانی قرار داد؟ اگر در طراحی یک فناوری مشخص، برخی ارزشهای مقبول در تعارض با یکدیگر قرار گرفتند (مانند ایمنی و دوستداری محیط زیست)، چگونه باید راهحل را بیابیم؟ اینها نمونه بسیار کوچکی از مسائل اخلاق مهندسی است که قسمتی از آموزش و به ویژه پژوهش را در دنیای مهندسی و اخلاق به خود اختصاص دادهاند.
۲. اهمیت این درس برای دانشجویان و چالشهای هر دانشجو که پاسخ داده خواهد شد، چیست؟
دانشجویان به محض این که وارد کار میشوند به وضوح میبینند حرفه مهندسی مقتضیاتی دارد که به همه موارد آن در دانشگاه پرداخته نشده است. یک مهندس نوپا معمولا با آزمون و خطا یا مشورت و گاه با مطالعات فردی به رویارویی با این قبیل مشکلات میرود. بخش بزرگی از این مقتضیاتِ مغفول، مربوط به اخلاق مهندسی است. اگرچه با آموختن اخلاق مهندسی نمیتوان اطمینان یافت که مشکلات اخلاقی حل شوند، اما مطالعات نشان داده است که آموختن این درس در حل یا تخفبف مشکلات اخلاقی موثر است. یک دانشجو همان طور که محاسبات و طراحی فنی را در دوران تحصیل میآموزد، در اخلاق مهندسی نیز میتواند بیاموزد که مقتضیاتِ اخلاقیِ حرفه مهندسی چیست و چگونه باید با مشکلات مرتبط دست و پنجه نرم کند. در بسیاری از پروژههای عملی یا تحقیقاتی مهندسی بزرگ و کوچک، در سراسر دنیا، به صورت آگاهانه در پی حل مشکلات اخلاقی فناوری یا خدمات مهندسی هستند و برای حل آنها از همکاری با مهندسان و پژوهشگران توانمند استقبال میکنند.
۳. نقش این درس در دانشگاه صنعتی و تاثیری که در روند شریف میگذارد، چه میتواند باشد؟
یکی از مهمترین و سنتیترین وظایف یک دانشگاه صنعتی، پرورش یک مهندس شایسته و کارآمد برای جامعه است. در بسیاری از دانشگاهها آموزش مسائل فنی به خوبی صورت میپذیرد، اما این یک شرط لازم و غیرکافی برای پرورش یک مهندس است. به همان دلیلی که درس استاتیک و مقاومت مصالح برای ساخت یک پل ایمن یا درس الکترونیک برای ساخت یک تجهیز پزشکی ایمن و اثربخش لازم است، حداقل به همان دلیل درس اخلاق مهندسی نیز لازم است. با بررسی بسیاری از حوادث یا پیامدهای منفی فناوری که در گذشته رخ داده است، می¬بینیم که علت اصلی در نقصان دانش یا مهارت فنی نبوده، بلکه علت اصلی این قبیل وقایع یک مشکل اخلاقی در طراحی، ساخت، یا بهرهبرداری بوده است. از این منظر، تمایز دروس فنی و درس اخلاق مهندسی کمرنگ میشود. پرداختن جدی به این درس یک گام عملی در راستای مسئولیتپذیری حرفه مهندسی نسبت به جامعه است. از آنجا که دانشگاه شریف در صنعت و فناوری پیشرو است، با آموزش و پژوهش در این زمینه بالقوه میتواند به عنوان یک الگو قلمداد شود. بعلاوه، پژوهش در این زمینه، بستر بسیار مناسبی برای همکاریهای بین دانشکدهای خواهد بود.
۴. نقش این درس در توسعه کشور و روند حرکت جامعه را چه میدانید؟
با آنچه در پاسخ به سوال پیشین گفته شد، مشخص است که جایگاه اخلاق مهندسی در درجه نخست، در ارتباط دانشگاه و جامعه معنا پیدا میکند. اگر قرار است حرفه مهندسی به خیر جامعه معطوف باشد، ناگزیر است که به اخلاق مهندسی بپردازد. از سوی دیگر، حرفه مهندسی برای حفظ جایگاه اجتماعی خود و ارائه خدمات شایسته احتیاج به انجمنهای حرفهای کارآمد دارد. این انجمنها که در توسعه حرفه نقش بسزایی بازی میکنند، نیاز به اخلاق مهندسی را بیشتر احساس میکنند. بدیهی است آموزشهای مرتبط دانشگاهی، میتواند در توانمندسازی این انجمنها و به تبع توسعه جامعه موثر باشد. همچنین باید خاطر نشان کنم که مسائل حقوقی و قانونی به چند دلیل نمیتوانند جای اخلاق را پر کنند، (همان طور که اخلاق هم نمی¬تواند جای خالی حقوق را پر کند). یکی از دلایلی که برای این ادعا اقامه شده این است که سرعت رشد فناوری بسیار زیاد است ولی سیستمهای وضع، اصلاح و ارتقای قوانین بسیار کند هستند. در مواردی وقتی قانونی برای یک فناوری یا خدمات مهندسی وضع میشود، آن فناوری یا خدمات جای خود را به نسل بعدی داده است. از این حیث، امروزه در سراسر دنیا، اخلاق فناوری نسبت به حقوق فناوری اهمیت ویژهای پیدا کرده است. البته بدیهی است که اخلاق و حقوق در کنار یکدیگر بهتر میتوانند خیر جامعه را تعیین کنند.
۵. سیر درس و روند آموزشی آن چگونه خواهد بود؟
درس اخلاق مهندسی در بسیاری از دانشگاههای جهان تدریس میشود. قسمت قابل توجهی از محتوا برای اکثریت یکسان است، مانند ادبیات مسئولیت، منشورهای اخلاقی و اخلاق مخاطره، اما به خاطر نسبتا جدید بودن این درس در قیاس با دروس مشابه، به طور مثال، اخلاق پزشکی یا اخلاق کسب و کار، تفاوت محتوا نیز وجود دارد. این تفاوتها بیشتر ناظر به پیشرفتهای فناورانه جدید است، مانند هوش مصنوعی یا مهندسی اقلیم. در مورد آموزش درس اخلاق مهندسی نیز مطالعات فراوانی صورت گرفته است. آنچه تقریبا مورد اجماع است این است که محتوای درس باید ملموس باشد، موردکاویهای متعدد در کلاس ارائه شود، و گفتگوی کلاسی با جدیت صورت پذیرد. البته این نکات در مورد درس اخلاق مهندسی پایه مطرح شده است. در مراکز پیشرو مانند دانشگاه دلفت، به دنبال ایجاد دروس تخصصی اخلاق مهندسی و فناوری برای رشته¬های مختلف هستند، مانند آنچه در مورد اخلاق فناوری اطلاعات رخ داده است.
