برای پرونده این شماره در جستوجوی افرادی بودیم که حداقل تعداد را در جمع دانشجوهای دانشگاه دارند و کمتر در محیط دانشگاه به چشم میخورند. در کوی و برزن شریف گشتیم و عاقبت آنها را یافتیم. آنها همان پسادکتریها بودند که شاید خیلی از آنها را حتی در دانشکده ندیده باشیم. آنها همانهایی هستند که در تلاش هستند تا تهِ علم را دربیاورند و به عبارتی دهک پایانی تحصیلات در دانشگاه به شمار میروند، هرچند اطلاق لفظ دانشجو به آنها کار اشتباهی است و در عرف بهشان محقق پسادکتری یا همکار میگویند.
از این دوره مدرکی تحصیلی عایدشان نمیشود ولی در سابقه تحقیقاتیشان برگ برندهای است و هم خلأ بین فارغالتحصیلی و دفاع از رساله دکتری تا جذب به عنوان هیئت علمی در دانشگاه یا مراکز تحقیقاتی یا راهاندازی کسبوکار خودشان را پر میکنند و هم درآمدی مناسب برای زندگی بدست میآورند و هم به دانشگاه و اعضای هیئت علمی و دانشجوهای آن برای توسعه پزوهش و فناوری کمک میکنند. آنطور که ما از پرسوجو و دیدوبازدیدهایمان فهمیدیم، وضعشان خوب است و خیلیهایشان از حضور در این دوره و فعالیت تحقیقاتی و علمی در دانشگاه رضایت دارند و حتی خیلیوقتها حضورشان را تمدید میکنند.
یک بازی برد-برد برای دانشگاه و محققان پسادکتری
گفتوگو با راحله محمدپور، مدیر برنامه پسادکتری در شریف
اول از همه برای سردرآوردن از روند جذب و فعالیت محققان پسادکتری در دانشگاه سراغ مرجع اصلی رتقوفتق امور مربوط به آنها رفتیم؛ معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه. مصاحبهای که در ادامه میخوانید، پرسوجوی اهالی روزنامه است درباره پسادکتریها با مدیر برنامه پسادکتری در دانشگاه.
- برای شروع بحث لطفا خودتان را معرفی کنید.
· راحله محمدپور هستم، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم و فناوری نانو که از سال 1391 در این پژوهشکده به عنوان دانشیار مشغول به کار هستم و 3 سالی هم میشود که مدیریت برنامه پسادکتری دانشگاه به من سپرده شده است.
- هدف از گذراندن دوران پسادکتری چیست؟ چرا دانشجوها بعد از فارغالتحصیلی از مقطع دکتری دوباره به محیط دانشگاه برمیگردند و دورههای مختلف پسادکتری را میگذرانند؟
· هدف از گذراندن دوره پسادکتری این است که افرادی که دوره دکتری خودشان را با موفقیت گذراندهاند و از رساله دکتریشان دفاع کردهاند، تا زمانی که جذب بازار کار بشوند (این کار میتواند استخدام به عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه یا پژوهشکدهها باشد و یا کسبوکار شخصی و یا مشغول فعالیت شدن در شرکتهای دانشبنیان و ...)، کارهای جدیتری انجام دهند. این کارهای جدیتر به نوعی توسعه کار خودشان یا رساندن آن به محصول است. همچنین این افراد میتوانند تجارب خود را در اختیار بقیه قرار داده تا دانشگاه بتواند محصولات بیشتر و بهتری را به بازار ارائه دهد.
به طور کلی محققان پسادکتری به هرم تحقیقات و هرم توسعه بازار در دانشگاه کمک میکنند. اگر استاد میزبان در رأس هرم قرار گیرد و دانشجویان تحصیلات تکمیلی قاعده آن را تشکیل دهند، این محققان پسادکتری هستند که بین این دو قرار میگیرند و حضورشان در آزمایشگاهها به پیشبرد اهداف کمک تحقیقاتی و توسعه بازار میکند.
- چه تعداد همکار پسادکتری در دانشگاه داریم؟ در همه دانشکدهها و پژوهشکدهها محققان پسادکتری پیدا میشوند؟
· معمولا در هر دوره به طور میانگین 100 نفر را داریم ولی به طور میانگین تعداد آها بین 70 تا 120 نفر متغیر است. در همه دانشکدهها و پژوهشکدهها هم تقریبا همکار پسادکتری داریم و مشغول فعالیت علمی و تحقیقاتی هستند.
- میزان حضور و فعالیت پسادکتریها در دانشگاه چقدر است؟ آیا سیستمی برای بررسی و ارزیابی حضور آنها وجود دارد؟
· میزان فعالیت آنها در قانون مانند اعضای هیئت علمی است، یعنی 160 ساعت در ماه باید در دانشگاه حضور داشته باشند. استادی که به عنوان میزبان آنها را پذیرفته است، خودش حضور آنها در دانشگاه را بررسی میکند. در پژوهشکدهها هم از سوی دفتر حضور افراد بررسی و ارزیابی میشود.
- فرآیند جذب این افراد به چه صورت است؟ تأمین مالی مدت زمان حضور آنها در دانشگاه چطور صورت میگیرد؟ حقوقشان از کجا پرداخت میشود؟
· فرآیند جذب از راههای مختلف صورت میگیرد، به این دلیل که وابسته به حقوق و محل تأمین اعتبار برای پژوهش است. کانالهای جذب متعددی داریم، از جمله صندوق حمایت از پژوهشگران، بنیاد ملی نخبگان برای محققان داخل و محققان غیر مقیم خارج از کشور و بعضا گرنتهایی که به عنوان جایزه به استادان داده میشود؛ مانند سرآمدان و کانالی که اعضای هیئت علمی در ارتباط با صنعت دارند و برای انجام پروژه تحقیقاتی مرتبط با صنعت، هزینه آن را به طور شخصی تأمین میکنند.
اینها همه محل اعتبار است که محققان پسادکتری از این طرق میتوانند وارد شوند. کمینه فرایند جذب از طریق معاونت پژوهشی دانشگاه است.
محقق پسادکتری برای جذب باید استاد میزبان داشته باشد و با داشتن مدارکی از جمله مدرک دکتری و دارا بودن حداقلهایی که از سمت معاونت بررسی میشود، مانند دارا بودن مجموع ایمپکت فکتور مقالات دکتری بالای 2 میتواند مراحل ورود را طی کند. دانشگاه موارد بیشتری را در نظر ندارد و بررسی هم نمیکند، به جز زمینه و سابقه آموزشی محقق پسادکتری که از لحاظ آموزشی در دانشگاه خوبی بوده باشد. بقیه مراحل از سوی استاد میزبان بررسی و ارزیابی میشود، در حالی که رئیس دانشکده و معاونت پژوهشی هم از این جریان آگاهی دارند.
- دانشگاه چه امکاناتی در اختیار این افراد قرار میدهد؟
· امکانات به لحاظ عبورومرور و حضور به مانند اعضای هیئت علمی پایه یک است. بعضا موظف هستند میزی در آزمایشگاه در اختیارشان قرار دهند که وابسته به منبع تأمین مالی و استاد میزبان است.
- مدت مشارکت این افراد با دانشگاه و استادان چه مدت است؟
· اصولا حداقل یک سال است. طبق قوانین قبلی میتوانستند تا سه سال در دانشگاه باشند. البته قصد داریم این سه سال را طی صحبتهایی به شش سال، یعنی دو تا سه سال تغییر دهیم، در صورتی که محققان عملکرد مورد قبولی چه از لحاظ محصولات و چه انتشارات داشته باشند.
- محققان پسادکتری برای شرکت در کنفرانس و خارج رفتن میتوانند از امکانات دانشگاه استفاده کنند؟
· برای خارج رفتن یا شرکت در کنفرانس باید مرخصی بگیرند ولی برای شرکت در همایشها مخصوصا اگر از طرف بنیاد باشد، میتواند حمایتهایی داشته باشد.
- چگونه از محققان درباره دوره و استاد میزبان بازخورد میگیرید؟
· در پایین دوره فرم نظرسنجی برای محقق ارسال میشود تا در مورد دوره و امکانات فراهم شده و رفتار استاد میزبان اطلاعاتی دریافت کنیم.
- به نظرتان این دوره برای افراد مفید خواهد بود؟
· این دوره دوره گذار است. دانشجو پس از دوران دکتری در این دوره برای هیئت علمی شدن آماده میشود. درست است که ظرفیت هیئت علمی محدود است ولی عملا این دوره برای افزایش مهارت افراد است تا مثلا بتوانند شرکتهای استارتآپی و دانشبنیان نیز راه بیندازند. هدف در این دوره رشد فرد در حوزه پژوهش و آموزش و توسعه بازار است. در زمینههای تدریس یا سرپرستی دانشجویان تحصیلات تکمیلی هم کمک میکنند و مهارتها و تجربههای خوبی بدست میآورند.
- به طور کلی محققان پسادکتری چه مشکلاتی در این دوران دارند؟
· با توجه به محل تأمین حقوق افراد که از منابع مختلفی است، افتوخیز در حقوق دریافتی زیاد است و ممکن است تا حدودی محقق را اذیت کند؛ مثلا دو نفر در یک آزمایشگاه و زیر نظر یک استاد هستند ولی حقوقشان متفاوت است و یکی از آنها 50 درصد بیشتر از دیگری حقوق دریافت میکند. یکنواخت شدن این امر شاید از لحاظ عدالت باعث ایجاد رضایت بیشتری در افراد خواهد شد ولی مهمترین علت ناراضی بودن این افراد منابع حقوقیشان است.
یک تجربه خوب، هم از نظر مالی، هم علمی و هم تجربی
گفتوگو با یکی از محققان پسادکتری دانشگاه
پیدا کردن پسادکتریها خیلی راحت نیست؛ اصلا انگار در دنیای دیگری زندگی میکنند و کاری به کار کف دانشگاه و بحثها و حاشیههای معمولش ندارند. میآیند و میروند و آزمایششان را انجام میدهند و تحقیقشان را میکنند و مقالهشان را منتشر میکنند و شاید درسی هم بدهند و کلاسی هم بروند ولی در کل سرشان به کار خودشان گرم است و یافتنشان مثل یافتن سوزن در انبار کاه. سراغ چندتایی از آنها رفتیم و در مورد وضعیتشان در دوره پسادکتری گفتوشنفتی داشتیم؛ تقریبا حرفهایشان یکی بود و به همین خاطر تصمیم گرفتیم یکی از آنها را در اینجا برای شما بیاوریم.
- سلام؛ لطفا خودتان را معرفی کنید؟
· سلام؛ علی سعدالله هستم و در رشته مهندسی مکانیک درس خواندهام. دکتری را در مالایا گذراندهام. دوسال در کشور کره پسادکتری بودم. یک سال هم در سنگاپور. در شریف هم دوره پسادکتری را طی کردهام. در هر وقفهای که به کشور میآمدم به دنبال جذب بودم ولی محقق نمیشد و من دوباره پرواز میکردم تا شاید در فرصت بعدی بتوانم جایی را پیدا کنم و هیئت علمی آنجا شوم.
در حال حاضر عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ هستم.
- هدف شما از گذراندن دوران پسادکتری چه بود؟ پژوهش، درآمد، فرار از بیکاری تا زمان استخدام، تأثیر در رزومه برای پذیرفته شدن به عنوان عضو هیئت علمی، استخدام، اپلای یا چیزهای دیگر؟
· حدود دو سه ماه بود که از سنگاپور برگشته بودم. از سوی یکی از دوستانم با این طرح آشنا شدم. چون جایی جذب نشده بودم و مشغول به کار هم نبودم، تصمیم گرفتم یک سال تا یک سال و نیم در دانشگاه شریف به عنوان محقق پسادکتری فعالیت داشته باشم. از این طریق میتوانستم کار هم انجام دهم و منبع درآمدی برایم باشد. علاوه بر آن با فضای دانشگاه ایران و استادها و دانشجوها هم آشنا میشدم و از تجربیاتشان استفاده میکردم. در واقع هدفم فرار از بیکاری بود تا زمان استخدام. همچنین بالابردن روزمه و پژوهش و چاپ مقالات بیشتر هم توی ذهنم بود و البته یک نیمنگاهی هم به استخدام به عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه شریف داشتم.
- میزان و نوع فعالیت شما در دوره پسادکتری چطور بود؟ چه اندازه در مرکز مربوط به کارتان حضور داشتید؟ قانونی هم برای حضور شما وحود داشت؟ حضور شما در مرکز بررسی هم میشد؟
· فعالیت من در دوره پسادکتری تحقیقاتی و مقالهمحور بود و باید دو سه تا مقاله علمی در آن دوره چاپ میکردیم. قانونی برای حضور نبود، آزاد بودیم و کسی هم بررسی نمیکرد. روزانه حدود چهار پنج ساعت در آنجا حضور داشتم، بعضی اوقات بیشتر، بعضی اوقات هم کمتر. البته پنجشنبهها هم نمیآمدم.
- فرآیند جذب در دوره پسادکتری دانشگاه شریف برای شما چطور بود؟ مقالات تأثیر زیادی داشت؟ سابقه تحصیلیتان چطور؟ خود استاد در فرایند جذب چه نقشی داشت؟
· مقالات منتشر شده خیلی تأثیر داشت و به تبع آن تحصیلات هم موثر بود، یعنی اینکه از کدام دانشگاه و چگونه و با چه شرایطی فارغالتحصیل شدهام. استاد میزبان هم تأثیر زیادی دارد. البته این فرایند برای من خیلی راحت بود و به آسانی جذب شدم.
- برنامهریزی شما برای بعد از دوران پسادکتری چه بود؟
· بعد از دوران پسادکتری هدف من جذب به عنوان هیئت علمی بود که خدا را شکر این اتفاق هم برایم افتاد. در واقع برنامهریزی و هدف من من بودن در محیط آکادمیک و علمی و تحقیقاتی در کنار نیمنگاهی به حضور و فعالیت در صنعت بود.
- امکاناتی که دانشگاه در اختیارتان قرار میدهد، چطور بود؟ از آنها رضایت داشتید؟ برخورد و انتظارات استاد و دانشجوها از شما چه بود؟
· کار من بحث تجربی و آزمایشگاهی کمی داشت ولی در عوض بحث عددی آن بیشتر بود. دانشگاه کامپیوتر و لپتاپ و میز و صندلی و اینترنت در اختیار من قرار داد. یک کنفرانس هم در هند شرکت کردم که هزینه آن تماما از سوی بنیاد پرداخت شد. با دانشجوها برخورد کمتری داشتم و بیشتر برخوردم با استاد بود. دانشجوهای کارشناسی ارشدی بودند که انتظار کمک از من داشتند و من هم کمکشان میکردم.
- فرآیند تعریف پروژه و تأمین هزینه این دوران به چه صورتی برای شما رقم خورد؟
· پروژه را من به عنوان پروپوزال به استاد تحویل دادم و ایشان چون ترجیح میداد روی کاری که علاقه دارم و قبلا انجام دادهام کار کنم، آن را تأیید کرد. هزینه هم از سوی بنیاد ملی نخبگان و معادل استادیار پایه یک دانشگاه پرداخت میشد.
- مدت زمان مشارکت در این دوران چه مدت است؟ امکان تمدید دارد؟ در چه صورتی تمدید میشود؟
· مدت زمان حضور در دوره پسادکتری یکساله است که در صورت رضایت شش ماه میتواند تمدید میشود. من یک سال و نیم حضور داشتم. مشارکت در این دوران به صورت قراردادی است.
- به ازای پذیرش پسادکتری به استاد پولی تعلق میگیرد؟
· خود من در این دوران حقوق دریافت میکردم و بیمه هم داشتم که این دوران سابقه کار برایم محسوب میشد. واقعیتش نمیدانم به ازای هر نفر به استاد پولی تعلق میگیرد یا نه.
- وظایف تعریفشده شما در قرارداد در طول دوره پسادکتری چه بود؟
· چاپ مقالات و حضور در دانشگاه و انتقال دانش و اطلاعات به دانشجویان و همکاران چیزی بود که در قرارداد ذکر شده بود. تعداد مقالات هم مشخص نشده. اگر اعتماد استاد جلب میشد، کافی بود و میتوانست به قرارداد خاتمه دهد.
- در دوران پسادکتری تدریس واحد درسی هم انجام میدادید؟ هزینهای بابت آن به شما پرداخت شد؟
· بله، در یک ترم درس سه واحدی استاتیک را به صورت حقالتدریسی برای گروه مواد ارائه دادم.
- در کل دوران حضور و فعالیت به عنوان محقق پسادکتری برایتان دوران مفیدی بود؟
· بله، هم از لحاظ اینکه در روزمه خودم حضور در دوره پسادکتری شریف را آوردم و دو مقاله هم توانستم چاپ کنم. آشنایی با محیط دانشگاهی ایران و دانشجویان و ارتباط با آنها هم برایم خوب بود. منبع درآمد هم داشتم که بهتر از بیکاری بود، آن هم در زمانی که درهای به رویمان برای هیئت علمی شدن بسته بود. در کل به نظرم دوران مفیدی از لحاظ مالی و علمی و تجربی برای افراد به شمار میآید.
- انتقاد یا پیشنهادی در مورد این دوره دارید؟
· برای دانشجویان خارج از کشور فرایند جذب در دوره پسادکتری سختتر است، در حالی که حضور در این دوره و تجربه کردن آن برایشان خوب است، چون افرادی که داخل کشور هستند با محیط آشنایی بیشتری دارند و از ارتباطات قویتری هم برخوردار هستند. چه بسا افراد داخل کشور رزومه ضعیفتری نسبت به دانشجویان خارجی داشته باشند ولی به دلایلی که گفتم و اینکه میتوانند خودشان را بهتر ارائه دهند و آشنایی بیشتری با محیط دانشگاهی ایران دارند، طی فرایندی سادهتر و با دردسر کمتر میتواند جذب هیئت علمی دانشگاهها شوند. در واقع رقابت نامنصفانهای که در فرایند جذب به عنوان عضو هیئت علمی دانشگاهها وجود دارد، با این آشنایی در دوران پسادکتری بهتر و عادلانهتر میشود و شاید فارغالتحصیلان خارج از کشور راحتتر بتوانند وارد سیستم شوند. در واقع تشویقی است که دانشجویان برگردند و به کشور خدمت کنند. انتقاد خاصی هم ندارم. بنیاد ملی نخبگان با توجه به پتانسیلش کار خوب و بزرگی انجام میدهد.
دکتری VS پسادکتری
پرونده این شماره را با شماره 779 روزنامه شریف در تاریخ 21 مهر 97 مقایسه کردیم؛ پروندهای که درباره وضعیت دانشجوهای دکتری در شریف بود، یعنی همانهایی که وضعیتی تقریبا شبیه به محققان پسادکتری دارند و فقط یک پله از آنها عقبتر به سرمیبرند. نتایج این مقایسه بسیار جالب است.
نکته اصلی اینجا است که در سال 97 وقتی از دانشجوبان دکتری در مورد دوران تحصیلشان در این مقطع سوال کردیم، ناله سر دادند که: «آی! نیستید ببینید چه بر سر ما میآید. کارهای استاد را انجام میدهیم و در قبالش پول که نمیگیریم هیچ، رفتار مناسبی هم نمیبینیم. پایان نامههایمان کاربرد ندارد و آزمایشهایمان هزینهبر است و فلان و فلان.» امروز که در دیماه 98 به سراغ پسادکتریها رفتیم دیدیم که ای دل غافل! آسمان اینجا از همه جا آفتابیتر است. مگر میشود تغییر مقطع و عنوان اینقدر موثر باشد؟
بعد از پرسوجو فهمیدیم بله، میشود. تفاوتهای این دو دنیا از جمله دریافت حقوق، دوران کوتاه همکاری، احترام استاد همکار و... باعث میشود تا اکثر افراد در این دوران احساس رضایت داشته باشند و حتی به دنبال تمدید حضور و فعالیت در این دوره. افراد در دوره پسادکتری احساس میکنند مهم هستند و دیگر احساس افسردگی وناامیدی و سرخوردگی ندارند. احتمالا یکی از دلایل اصلیاش هم همان درآمدی است که در این دوره بابت کارهایشان دریافت میکنند و لازم نیست بعد از عمری زندگی هنوز دستشان در جیب پدر بزرگوارشان باشد یا برای لقمهای نان چند روزی از هفته را بیرون دانشگاه مشغول به کار شوند و صابون جر و بحث با استاد راهنما را سر این موضوع به خودشان بمالند.
شاید پیشنهاد به دوستان دانشجو در مقطع دکتری هم این باشد که صبر کنید تا شما هم پسادکتری شوید و حسابی بهتان خوش بگذرد. البته اگر قبل از آن از ادامه تحصیل پیشمان نشوید و چهارگوشه دانشگاه را برای همیشه نبوسید و آیندهتان را در بیرون دیوارهای آن دنبال نکنید.
قضیه شفافتر و آسانتر از این حرفهاست. در واقع به همین سادگی میتوان افراد را راضی نگه داشت. کافی است کمی حواستان بهشان باشد. کمی خودتان را جای آنها بگذارید و سعی کنید اگر کمک نمیکنید، اذیت هم نکنید. شرایط زندگیشان را درک کنید و توقعات غیرمنطقی و فضایی از آنها نداشته باشید.
