در عصر اتصال جهانی و شخصیسازی فزاینده، تلفنهای هوشمند به جزئی جداییناپذیر از زندگی انسانها تبدیل شده است. ابزاری که پیامها، خاطرات، ترجیحات و حتی دادههای بیومتریک را میتواند از ما دریافت کند. در پسِ آسودگی استفاده ما از این برنامهها، تهدیدی نهفته است: برنامههایی که بیسروصدا دادههای کاربران را جمعآوری میکنند. این اپلیکیشنهای بهظاهر بیخطر که معمولا در قالب ابزارهای کاربردی یا سرگرمی ظاهر میشوند، مسیری گسترده و کم نظارت برای نشت اطلاعات فراهم میکنند. ترکیب این پدیده با توانمندیهای تحلیلی هوش مصنوعی، پیامدهایی عمیقاً نگرانکننده دارد.
اغلب اپلیکیشنها غالباً مجوزهایی بیشتر از نیاز واقعی خود درخواست میکنند؛ از دسترسی به موقعیت مکانی و دوربین گرفته تا میکروفون، مخاطبین و حتی محتوای کلیپ بورد. پژوهشی در سال ۲۰۲۱ توسط نیویورکتایمز افشا کرد که بیش از ۲۰ برنامه، شامل اپلیکیشنهای هواشناسی و چراغقوه، دادههای مکانی دقیق کاربران را گردآوری میکنند و در سکوت به اشخاص ثالث میفروشند. در این میان سیستمهای عامل و پیامرسانها، به دلیل دسترسی گسترده به دادهها و نقش محوری در ارتباطات، نقش ویژهتری دارند و به بستر اصلی سرقت اطلاعات تبدیل شدهاند. اخیراً گاردین گزارش داد که رژیم صهیونیستی با استفاده از جاسوسافزاری از طریق واتساپ، روزنامهنگاران و فعالان مدنی را زیر نظر گرفته است. همچنین ایلان ماسک در توییتی ادعا کرد که واتساپ روزانه حجم وسیعی از دادههای کاربران را استخراج میکند.
این جمعآوری خاموش و خرد دادهها، میتواند تصویر دقیقی از رفتارها، عادات، علایق و آسیبپذیریهای هر فرد ترسیم کند. افزون بر این، غالب این دادهها به سرورهای دوردست منتقل میشوند و در اختیار بازیگران مخرب قرار میگیرند. آنچه این تهدید را از نگرانکننده به فاجعهبار تبدیل میکند، توانمندی فزاینده هوش مصنوعی در تحلیل دادههاست. ابزارهای پیشرفته پردازش زبان طبیعی، مانند مدلهای GPT، میتوانند انبوه متون (پیامها، ایمیلها) را پردازش کنند تا شناسههای شخصی استخراج شوند، حالات عاطفی را تشخیص دهند و رفتارها را پیشبینی کنند. از طرفی ابزارهای تحلیل تصویر مبتنی بر هوش مصنوعی، میتوانند چهرهها را شناسایی و محیط را تجزیه کنند. با نشت حتی یک تصویر یا متن توسط یک اپلیکیشن، هوش مصنوعی میتواند با گردآوری و پیوند دادهها در پلتفرمهای مختلف، ردپای دیجیتال کاربر را با جزئیاتی شگفتانگیز کشف کند.
مقابله با این تهدید مستلزم ارتقای همزمان سواد فنی و هوشیاری نظارتی است. بدون نظارتهای اجرایی سختگیرانه، تلفن همراه در جیب شما میتواند به ابزاری جاسوسی بدل شود؛ دستگاهی که نه برای شما، بلکه علیه شما و عزیزانتان عمل میکند. برای مشاغل حساس و اطرافیانشان ممنوعیت سیستمهای عامل خارجی و برنامههای نامعتبر لازم است. در شرایط جنگی، عموم مردم نیز باید استفاده از این برنامهها را به حداقل برسانند و مطابق هشدارها، دسترسیهای غیرضروری (مانند موقعیت مکانی) را در برنامههای نامطمئنی چون واتساپ غیرفعال کنند.
سید امیرمهدی صادقزاده | استادیار دانشکده مهندسی کامپیوتر، تخصص اعتمادپذیری و امنیت هوشمصنوعی
