🔹امیر میانبندی، دبیر کارگروه #نهادهای_انقلاب_اسلامی، عدالت گستری و محرومیت زدایی ستاد تحول صداوسیما، در گفتوگوی اختصاصی با سیمرغ رسانه:
🔹مساجد؛ سنگر معنویت، پشتیبانی و انسجام اجتماعی در دوران جنگ
🔸در تحلیل نقش مساجد، بهویژه در نسبت با مقولاتی چون جنگ و امروز در جنگ رمضان، نباید نگاهی تقلیلگرایانه داشت. مسجد کارکردهای چندوجهی داشته و دارد که فراتر از صرف اجتماع در زمان بحران است. تجربیات تاریخی، از صدر اسلام تا دوران دفاع مقدس، قابلیت الگوبرداری و تکثیر را دارند که رسانه ملی میتواند به آنها بپردازد. با این حال، به نظر میرسد رسانه در روایت آنچه مسجد انجام داده، دچار نوعی "شلیک کور" شده است؛ یعنی بدون داشتن یک جهتگیری و مفهوم محوری مشخص، صرفاً به پوشش رویدادها بسنده کرده است.
🔸نقشهایی چون اطلاعرسانی (مشابه دوران پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) که جنگها از مساجد اعلام میشد) و تبیین مفاهیم، که در مسجد عمق بیشتری نسبت به رسانهها دارد، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. همچنین، نقش کلیدی مسجد در بسیج مردمی، نه تنها برای حضور در میادین، بلکه برای سازماندهی خدمات حمایتی و امدادی، مانند راهاندازی موکبها، تأمین نیروهای داوطلب، و حفظ روحیه معنوی و توسل، بسیار پررنگ بوده است. متأسفانه، رسانه ملی در روایت این فرآیندها ضعیف عمل کرده و اغلب صرفاً به خروجی کار توجه داشته است؛ این عدم روایتگری فرآیندها، به تضعیف انگیزه و احساس اثرگذاری منجر شده و چرخه تقویت کنش را مختل میکند. حتی در موارد روایتگری، تمرکز بر کلیت کار بوده و ابعاد جزئیتر و خلاقانهتر فعالیتهای مساجد نادیده گرفته شده است.
🔸یکی از کارکردهای مهم مساجد رصد محله است؛ چه در رصد توانمندیها و نیازها و چه رصد تهدیدها. مسجد به طور باالقوه ظرفیت رصد میدانی سریع و دقیق را دارد. یکی از کارکردهای دیگر مسجد، احیای محله است. در شرایط جنگ، سبک زندگی مردم دستخوش تغییر میشود؛ اکنون فعالیتها متوقف شده، کارها با ظرفیت پایین انجام میپذیرد، مدارس تعطیل هستند و مردم عمدتاً در خانههای خود به سر میبرند. این زیست متفاوت، فرصتی است که مسجد میتواند با جهتدهی به آن، از بروز آسیبهای اجتماعی جلوگیری کند. فردی که پیش از این هر روز در اجتماع حضور داشته، اکنون در خانه ماندگار شده و پیوسته اخبار را دنبال میکند. این انزوا و دریافت مداوم اخبار، میتواند بر اعصاب و روان او تأثیرگذار باشد. در چنین شرایطی، مسجد میتواند با فراخوانی این افراد به مشارکت در فعالیتهای محله، آنها را درگیر سازد؛ به عنوان مثال، دعوت از ایشان برای حضور در موکب مسجد، کمک به گشتهای محلی، ایستهای بازرسی، یا حتی صرفاً حضور در مسجد، اقداماتی نظیر دایر کردن مهدکودک در مساجد، جایی که کودکان در فضایی بازیگونه، مفاهیم حماسی، ارزشی و نحوه تحلیل اخبار را میآموزند، یا جمع شدن بانوان در مسجد برای ختم صلوات، قرائت سوره فتح و سایر فعالیتهای مهم، نمونههایی از این دست هستند. با این حال، ما کمتر به روایت این فعالیتها پرداختهایم و به طور کامل به شناسایی و معرفی مساجد فعال و کنشگر نپرداختهایم. اگر مساجد فعال شوند، محله فعال میشود؛ با فعال شدن محله، منطقه و سپس شهر نیز فعال خواهد شد. این فعال شدن به معنای صرفاً مقاومت در برابر دشمن یا جلوگیری از جولان منافقین نیست، بلکه به معنای بازطراحی زیست جامعه، بهویژه در دوران جنگ است.
🔸در رسانه، توجه کافی به این رویکرد که زیست جامعه باید به سمت یک زیست جنگی سوق داده شود، وجود ندارد؛ کاری که مساجد در دوران دفاع مقدس به خوبی انجام میدادند. البته نباید زحمات صورت گرفته در رسانه ملی را نادیده گرفت؛ پخشهای زنده، گزارشها، صحبتها و توجیهها در حال انجام است، اما رویکرد فعلی ما در رسانه، شلیک کور است و فاقد یک جهتگیری مشخص. اگر رسانه ملی با محوریت مسجد، زیست محله و زیست اجتماعی را به سمت یک زیست اجتماعی در دوران جنگ هدایت کند، شاهد تحول خواهیم بود. این امر مستلزم شناسایی و معرفی مساجد پیشرو و روایت صحیح و جامع فعالیتهای آنهاست و هدف، ایجاد حس و معناست، نه گزارش صرف. مسجد با مقابله با آسیبهای اجتماعی دوران جنگ و ارتقاء معنویت، نقش حیاتی ایفا میکند. پشتوانه و تکیهگاه ما نباید صرفاً موشک باشد، بلکه باید ایمان و اتصال به خداوند باشد که این امر توسط مسجد محقق میشود. تحقق این امر نیازمند مطالبه از مسجد و استفاده از ابزارهای رسانهای متعدد، از جمله فراخوان به قرارهای معنوی، پویشهای ختم و قربانی و سایر فعالیتهای مشابه با محوریت مساجد است تا بتوانیم کارکردهای ارزشمند مساجد را احیا کنیم؛ همانند مساجد صدر اسلام و دوران انقلاب.
🔹شب قدر و ظرفیتهای معنوی مساجد؛ رسانه و ترویج فضیلتها
🔸در مواجهه با مناسبتهای ویژه مانند شب قدر، مساجد شاهد ابتکار عملهای قابل توجهی بودهاند. این ابتکارات، که گاه در داخل مسجد و گاه به صورت دستهجمعی در بیرون از آن پیگیری میشوند، نشاندهنده پویایی و قابلیت تطبیق مساجد با اقتضائات زمانه و جامعه است. در حالی که در گذشته، کارکرد اصلی شب قدر در مساجد، جمع کردن مردم برای راز و نیاز و بجا آوردن اعمال معنوی بود، امروزه این کارکردها با حضور فعال در میادین (چه برای تجمع و شعار، چه خدمترسانی، و چه گشتزنی) تلفیق شده است. مسجد به دلیل ماهیت انقلابی و ارگانیک خود، قابلیت انطباق سریع با این زیست جدید را دارد.
🔸با این حال، رسانه ملی در روایت این مدلهای جدید و خلاقانه شب قدر، ناتوان مانده است. در بهترین حالت، پوشش رسانهای به تصویر کشیدن میادین و اعمال جمعی محدود میشود، در حالی که خلاقیتهای بسیاری در تلفیق حضور در مسجد و میدان، از جمله پهن کردن فرش در میادین برای دعا، سازماندهی مردم، و ادای اعمال در فضای باز، توسط مساجد صورت گرفته است. این ناتوانی در تطبیق قالبهای رسانهای قدیمی با واقعیتهای میدانی جدید، منجر به عقب ماندن از میدان و ناتوانی در ارائه تصویری جامع و پویا از این مناسبتها شده است.
🔹رویکرد رسانهای به مساجد: از اقدام حداقلی تا بازنمایی جامع
🔸در خصوص رویکرد رسانه ملی به پوشش مساجد، گاهی احساس میشود یک تکلیف و اجبار برای روایتگری ایجاد میشود که صرفاً با پخش حداقلی برنامهها، مانند پخش نماز جماعت، اذان، یا منبری از یک سخنران، تکلیف از دوش رسانه برداشته میشود. این رویکرد، تنها به ادای دین بسنده میکند. اما رویکردی دیگر، بر این باور است که مسجد نهادی است که میتواند سایر نهادهای انقلابی، از جمله بسیج، حلقههای قرآنی، نهادهای انتظامی، و امدادرسانی (مانند هلال احمر) را فعال کند. مسجد میتواند فضایی برای کلاسهای امدادی، تامین نیرو، پشتیبانی، و حتی تبدیل اتاقهای خود به مراکز درمانی فراهم کند.
🔸با وجود اینکه مسجد قابلیتهای فراوانی برای همکاری با سایر نهادها و انجام کارهای کلان اجتماعی در زمان جنگ (مانند اسکان، غذا، امداد، امنیت، و فرهنگ) دارد، اما رسانه ملی عمدتاً به روایت حداقلیترین کارکردهای مساجد بسنده کرده است. این در حالی است که با وجود زحمات و خلاقیتهای برخی افراد و فعالان در این حوزه، این تلاشها کافی نیست. با نگاهی تحولی، صداوسیما به عنوان رسانه جمهوری اسلامی، باید در خدمت میدان و آرمانها باشد و فاصله خود را با واقعیتهای میدانی و نیازهای جامعه کاهش دهد.
🔸برای ارائه تصویری متفاوت و واقعیتر از مسجد، باید به حافظه جمعی جامعه توجه کرد و درک کرد که این نهاد، علاوه بر کارکردهای اصلی مذهبی خود، چه نقش حیاتی در ابعاد اجتماعی، امنیتی، و فرهنگی ایفا میکند. هدف نباید صرفاً روایتگری برای رفع تکلیف باشد، بلکه باید ویژه بودن این نهاد و گستره تأثیرگذاری آن را بازنمایی کرد. مسجد با محوریت معنویت، میتواند در تمام امور اجتماعی دوران جنگ، از جمله اسکان، غذا، امداد، امنیت، و فرهنگ، نقش کلیدی ایفا کند.
🔸این امر مستلزم یک جهتگیری مشخص در روایتگری، رصد دقیق میدانی، و تغییری در نگاه و مأموریت رسانه ملی نسبت به مسجد است. انتظار میرود مدیران سازمان صداوسیما و مدیران انقلابی، با تلاش مشترک، اتصال بین میدان و رسانه را غنیتر و عمیقتر کرده تا روایتهای بهتری از فعالیتهای مساجد ارائه شود. مسجد نباید تنها به عنوان یک سوژه ابتدایی برای روایتهای حداقلی دیده شود، بلکه به عنوان یک همکار و شریک در مدیریت رسانهای حوزه جنگ، باید به آن نگریست.
#در_مسیر_تحول
#نهادهای_انقلاب_اسلامی
