🔹 بازنمایی واقعه ۱۵ خرداد در قاب تلویزیون
🖋️ نویسنده: محسن محمدی
🔸 روز ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ و وقایع مرتبط با آن بهعنوان نقطه عطف و طلیعهدار، نقشی بیبدیل را در تاریخ انقلاب اسلامی ایفا میکنند. این روز را میتوان آغازگر مبارزات مردمی منتج به پیروزی انقلاب و برقراری نظام جمهوری اسلامی قلمداد کرد در باب اهمیت ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ همین بس که بنیانگذار جمهوری اسلامی از این روز بهعنوان یومالله یاد میکنند و این روز خدایی را برای همیشه عزای عمومی اعلام کردهاند. طبیعی است که چنین نقطه عطفی و وقایع، آثار و برکات در پیوند با آن، بازتاب گستردهای در هنر انقلاب اسلامی داشته باشد مروری بر سیر هنر انقلاب نشان میدهد که رشتههای مختلف هنری در پس از استقرار و برقراری جمهوری اسلامی و ۴۵ سالی که از عمر نظام میگذرد از زوایا و ابعاد مختلف بهواقع و حماسه ۱۵ خرداد پرداختهاند و آثاری ماندگار و خلاقانه را در این حوزه خلق کردهاند و به ثبت رساندهاند. البته نباید از این نکته هم غافل ماند که ۱۵ خرداد و وقایع رخداده در این روز همچنان جای کار دارد و بسیاری از زوایا و ابعاد این حماسه تاریخی مغفول مانده و آنچنانکه باید و شاید مورد مداقه و پرداخت هنرمندانه قرار نگرفته است.
🔸 سازمان صداوسیما نیز بهعنوان رسانه ملی و مرجع کوشیده چه در بخش دیداری و چه شنیداری تمركز و توجه جدی به واقعه ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ داشته باشد و این روز تاریخی را از زوایای مختلف و نادیده روایت و بازخوانی کند. در همین امتداد شبکههای تلویزیونی با لحاظ مأموریتها و رسالتهای محول شده به هر شبکه آثار متعددی را در قالبهای مختلف نمایشی از جمله سریال تلهفیلم مستند فیلم کوتاه و... با محوریت ۱۵ خرداد یا با نگاهی به آن تولید کرده و در معرض دید مخاطبان خود قراردادند.
🔸 محمدرضا ورزی در سریال «معمای شاه» تصویری دقیق و مستندوار را از روز 15 خرداد و حوادث و حماسههای برآمده از آن خلق کرده و در پیش روی مخاطب قرار داده است. ورزی کوشیده تا درحد توان و امکانات وقایع ۱۵ خرداد را در اشکال و ابعاد واقعیاش بازسازی کند و یک خروجی واقعی و متناسب با عظمت این روز و جنایاتی که در آن رخ داده است ارائه دهد. رهبر قنبری نیز در فیلم تلویزیونی «مثل یک پدر» وقایع روز ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ را از زاویه دید یک شاگرد عکاسخانه روایت میکند که برای ثبت آنچه در این روز رخ میدهد وارد معرکه شده و از مردم، شهدا و مجروحان عکس میگیرد.
🔸 مرحوم بهمن زرین پور اما در فیلم تلویزیونی «ستارهباران» نگاهی متفاوت به یومالله ۱۵ خرداد دارد و علاوه بر روایت قیام و همدلی مردم سالهای خفقان و سرکوب پس از این روز را نیز به تصویر میکشد. فیلم تلویزیونی «طیب» ساخته قدرت الله بزرگی نیز اگرچه با تمرکز بر زندگی شهید طیب حاج رضایی ساخته شده است اما قیام ۱۵ خرداد نقش پررنگی در قصهاش دارد.
🔸 آخرین اثر نمایشی تلویزیون که واقعه ۱۵ خرداد نقش برجستهای در آن داشت سریال «سرزمین مادری» به کارگردانی کمال تبریزی بود. بیگمان و بدون هیچگونه تعارف و شبههای هنرمندانهترین پرداخت به ۱۵ خرداد نیز در همین سریال صورت گرفته بود. گذر زندگی رهی اردکانی، قهرمان سرزمین مادری در فصل دوم این سریال به واقعه ۱۵ خرداد و روزهای پیش و پس از آن میافتد و شخصیت اول اثر تبریزی که سالها به دنبال عدالتخواهی است، به شکل خودخواسته و داوطلبانه در بطن این حماسه مهم تاریخی قرار میگیرد.
🔸 پرداخت دراماتیک و داستانی سرزمین مادری به واقعه ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ باعث شده تا این سریال در میان سایر آثار نمایشی تلویزیون در جایگاه ویژهای قرار بگیرد. از سوی دیگر، واقعه ۱۵ خرداد نیز ورای یک حادثه تاریخی، درامی تمامعیار است جان دادن و زخمی شدن عده زیادی بر سر آرمانهایشان و در دفاع از مقتدا و مرجع تقلیدشان چه میتواند باشد غیر از یک درام حماسی - تاریخی؟ کارگردان سریال سرزمین مادری توانسته سرگذشت رهی اردکانی را با واقعه ۱۵ خرداد در مقام یک درام تاریخی به هم پیوند دهد و سببساز خلق اثری جذاب و تماشایی شود. این درهم تنیدگی و ممزوج کردن آنچنان هنرمندانه و دقیق صورت گرفته است که مرزکشی میان درام و تاریخ ممکن نیست و نمیتوان این دو مقوله را از هم تفکیک کرد. همین پرداخت هنری و دراماتیک است که باعث میشود مخاطب زندگی قهرمان سریال را در یک بستر و زمینه حادثه و حماسهای تاریخی پیگیر و با مقطعی خطیر، حساس و سرنوشتساز از تاریخ معاصر ایران نیز آشنا شود.
🔸 سریال سرزمین مادری بازخوانی و روایتی مستند و دقیق را از واقعه ۱۵ خرداد و جنایات رخ داده در آن به مخاطب ارائه میدهد. جلوههای ویژه و قابلیتهای بصری نیز در این سریال به کار گرفتهشده تا ۱۵ خرداد و حوادث و حواشی مربوط به آن در حد توان: و مقدورات، واقعی و مستند به نظر برسد.
🔸 از دیگر نقاط تمایز و امتیاز سریال سرزمین مادری در پرداخت به واقعه ۱۵ خرداد در قیاس با آثار نمایشی مشابه، بازتاب و انعکاس آثار معنوی اتفاقات این روز بر قهرمان اصلی قصه است. بیننده سریال شاهد تأثیرات حماسه ۱۵ خرداد بر نوع نگرش، خط فکری، ایدئولوژی، سیر مبارزاتی و حتی زندگی شخصی رهی اردکانی است. مخاطب پس از ۱۵ خرداد با یک رهی جدید مواجه است. کاراکتری که گویا تردیدهایش را کنار گذاشته، با گذشته و چالشهایش تسویهحساب کرده و بهنوعی کنار آمده، آدمهای بد زندگیاش را بخشیده، هویت واقعی خود را بازیافته و دیگر میداند که از زندگی چه میخواهد و آرمانهایش چیست.
🔸 رهی که حالا دایی کوچک خود را که حکم برادر را برایش داشته در حوادث مربوط به روز ۱۵ خرداد از دست داده است و داغ او را برای ابد در دل دارد از جوانی عاصی که سودای مبارزه در سر داشته تبدیل به یک چریک شهری میشود که هدف غایی خود را برچیدن بساط ظلم و جور تعیین کرده و همه توان و امکاناتش را برای تحقق آن به کار میگیرد. در یک منظر کلی سریال سرزمین مادری فقط به پرداخت و روایت ۱۵ خرداد اکتفا نمیکند، بلکه آثار آن را بر جامعه و بهطور مشخص، قهرمان قصهاش نیز موردتوجه قرار میدهد.
🔸 روز ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ و حوادث و وقایع مرتبط با آن گفتنیها و شنیدنیهای بسیار دارد. چه فراوان از ابعاد و زوایای این نقطه عطف تاریخ انقلاب اسلامی که همچنان مغفول مانده و در غبار گذر زمان به فراموشی سپرده شده است. از طرفی، بسیاری از حاضران و شاهدان این واقعه نیز یا دیگر در قید حیات نیستند یا دچار کهولت سن شده و در سالهای پایانی عمر به سر میبرند. بیگمان خاطرات و ناگفتههای این افراد میتواند دستمایه ساخت آثاری جذاب در قالبهای مختلف نمایشی شود. خود واقعه ۱۵ خرداد بهتنهایی میتواند سوژه اصلی ساخت یک سریال مطول تلویزیونی باشد. روزی که امام راحل (ره) از آن بهعنوان یومالله یاد کردهاند و واقعهای که نقطه عطف انقلاب اسلامی و آغازگر مبارزات مردمی به شمار میرود، بهطور قطع جای کار بیشتری در همه حوزههای فرهنگی و هنری و از جمله ساخت آثار نمایشی دارد. اگر این پرداخت منضم به دیدگاه هنری، کارشناسانه و خلاقانه نیز باشد که دیگر کار تمام است و میتوان امیدوار بود آن چند قسمت فصل دوم سریال سرزمین مادری در شمایل بهتر و جذابتری در یک مجموعه نمایشی یا فیلم تلویزیونی دیگر تکرار شود.
🔸 انقلاب اسلامی وامدار و مدیون حماسه ۱۵ خرداد و قهرمانانش است و باید دین خود را به این واقعه ماندگار ادا کند.
📝 هفته نامه صداوسیما، شماره ۱۴۳۴ ، سال ۱۴۰۳
