زایشگاه کتاب!


چرا بازار نشر دچار زاییدن زیر بار نمایشگاه کتاب می‌شود؟

شاید باورتان نشود ولی نمایشگاه کتاب یکی از مهم‌ترین عوامل گرانی کتاب در بازار نشر است.

از سال 1366 در ایران، اولین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران به‌صورت سالانه برپا می‌شود و فراخور زمان و مکان! خود با حضور حداکثری ناشران و اهالی کتاب، دورهمی قشر کتاب‌خوان کشور شکل می‌گیرد.

اما چرا نمایشگاه کتاب مضر است؟

قبل از توضیح مضر بودن نمایشگاه کتاب قصد دارم بی‌مصرف بودن این نمایشگاه را در مقوله تأثیر بررسی کنم. در سال 1397 تراکنش مالی نمایشگاه حدود 60 میلیارد تومان (آمار ارائه‌شده توسط بانک عامل 42 میلیارد تومان است و باقی گمانه‌زنی برای خریدهای نقدی است) بوده است. در بدترین حالت همان 42 میلیارد را در نظر می‌گیریم. چاپ هر صفحه کتاب با قطع رقعی که حدود 150 تا 200 کلمه دارد حدود 350 تا 600 تومان است. ما این پارامتر را در حالت میانه با رقم 475 تومان در نظرخواهیم گرفت که با یک تقسیم ساده در سال 1397 به رقم حدود 88 میلیون و 421 هزار صفحه با قطع رقعی می‌رسیم. به فرض مثبت همه خریداران کتاب‌های خود را مطالعه می‌کنند و برای مطالعه یک صفحه با قطع رقعی به چیزی در حدود 70 تا 100 ثانیه زمان لازم است پس با این ترتیب اگر میانه آن یعنی 85 ثانیه را در نظر بگیریم تا تبرکی هم بجوییم چیزی در حدود 7 میلیارد و 515 میلیون و 785 هزار ثانیه مطالعه رخ داده است و با تقسیم این رقم بر جمعیت کشور برای رسیدن به عدد تأثیر این نمایشگاه بر سرانه مطالعه به 93 ثانیه می‌رسیم؛ یعنی این نمایشگاه با فعالیت خود 93 ثانیه از سرانه مطالعه کتاب که 15 دقیقه و 17 ثانیه است را تأمین می‌کند. پس این هجوم و خرید و ... چه فایده‌ای دارد؟ باقی زمان سرانه مطالعه کتاب از کجا تأمین می‌شود؟

حال وقت آن است که به شما نشان دهم که نمایشگاه کتاب چطور مضر است و خود عامل گرانی کتاب است.

چرخه کتاب شامل مواردی چون «حلقه تولیدکننده»، «حلقه توزیع‌کننده» و «حلقه مصرف‌کننده» هست؛ که حلقه اول دربرگیرنده نویسند و مترجم و ویراستار و ناشر و چاپ خانه می‌شود و حلقه دوم نیز شامل توزیع‌کنندگانی چون خود ناشر یا شرکت پخش و کتاب‌فروشی‌هاست و حلقه مصرف‌کننده هم که ما هستیم.

این چرخه وقتی معیوب می‌شود که یک حلقه خود را از دست بدهد و کل چرخه تحت تأثیر آن قرار گیرند ولی نمایشگاه کتاب کسی را از چرخه حذف نمی‌کند بلکه چرخه را دچار آشفتگی یا چسبندگی می‌کند و فقط کتاب‌فروشی را کنار می‌گذارد. این شاید ازنظر شما معیوب نباشد و ضرری نرساند، اما دقت کنید که شما در طول سال به نمایشگاه مراجعه نمی‌کنید و سراغ کتاب‌فروشی می‌روید و با دیدن قیمت بالای کتاب آن‌ها را لیست کرده و منتظر نمایشگاه می‌مانید و در یک دوره ده‌روزه بدون واسطه از ناشر، با 25% یا کم‌وبیش تخفیف، خرید می‌کنید. پس شما یک‌بار در سال همه کتاب‌های مدنظر خود را خرید کرده و تا مدت‌ها پای خود را برای خرید کتاب به خیابان انقلاب نمی‌گذارید؛ اما هیچ‌وقت کتاب‌ها راکد نمی‌مانند و مدام تولید می‌شوند و لیست شما هم که همیشه از به‌روز بودن به دور می‌شود و نمایشگاه هم‌سالی یک‌بار برگزار می‌شود و ناشر بعدازآن با جیبی به‌ظاهر پرپول به دفترش می‌رود و می‌ماند کتاب‌فروشی که در طول سال به‌طور مستمر با 25% تا 40% تخفیف از ناشر خرید می‌کرد تا به من و شما بفروشد و حالا قرار است 6 ماه یا کمتر و بیشتر فروشی نداشته باشد و قفسه‌اش پر باشد و طبعاً از ناشر هم خرید نکند و بعد از مدتی هم کتاب را مرجوع کند ولی هزینه‌ها هم مانند توسعه تولید کتاب توسعه میابند و منتظر نمی‌مانند و هزینه‌ها به ناشر تحمیل می‌شود. خب! حالا چه اتفاقی میافتد؟ احسنت! کتاب‌های جدید را برای جبران هزینه باقیمت جدید به کتاب‌فروشی می‌دهد و قیمت را بالا می‌برد، بالاتر از نمایشگاه همان سال تا هزینه‌ها را جبران کند. شما هم بعد از 6 ماه یا کم‌وبیش به انقلاب می‌روید تا کتابی را تهیه کنید، وارد کتاب‌فروشی می‌شوید و در برخورد باقیمت‌های جدید، فهرستی را فراهم می‌کنید تا در سال بعد بجای کتاب‌فروشی آن را با تخفیف 25% از خود ناشر بگیرید و با خود میگویید من چقدر زرنگ هستم!

اما نه دوست کتاب‌خوان من! عزیز شما بازنده هستید به‌هرحال یا با ایجاد این چرخه معیوب یا با تن دادن به آن و دامن زدن به این مسیر، قطعاً کتاب‌فروش و ناشر و مسئول هم مقصرند ولی آن‌ها تا مصرف‌کننده نخواهد کاری از پیش نمی‌برند.

نیاز به توضیح مضرات زیست‌محیطی و ترافیکی و اجتماعی نمایشگاه کتاب تهران نیست چون اصلاً اینجا نمایشگاه نیست و یک فروشگاه است البته برخلاف اکثر نمایشگاه‌های کتاب جهان.

مترو مصلی یادآور فشارهای زیادیست!
مترو مصلی یادآور فشارهای زیادیست!

آیا آن تخفیف‌ها و به‌ظاهر زرنگ بودن‌ها به این معیوب سازی چرخه می‌ارزد؟ پاسخ با شماست .




اگر می‌پرسید پس کتاب‌خوان‌های شهرستانی چه کنند؟ باید بگویم که ما نمایشگاه‌های کتاب استانی داریم و مطالبه تقویت آن‌ راه صحیح‌تری خواهد بود.