مدیریت هویت و دسترسی (IAM) چیست؟ آشنایی با اجزا، MFA و کنترل دسترسی

مدیریت هویت و دسترسی (IAM) به توانایی تعیین، مدیریت، نظارت و امن‌سازی هویت‌های دیجیتال و دسترسی آن‌ها به منابع سازمانی گفته می‌شود. هدف IAM این است که فقط افراد و سیستم‌های معتبر بتوانند در زمان مناسب به منابع مناسب دسترسی داشته باشند.

در ادامه مهم‌ترین اجزا و عملکردهای IAM را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.

🔐 هویت دیجیتال چیست؟

هویت دیجیتال مجموعه‌ای از اطلاعات منحصربه‌فرد درباره یک کاربر، دستگاه یا سیستم است که آن را از دیگران متمایز می‌کند. IAM مسئول ساخت، نگهداری، به‌روزرسانی و حذف این هویت‌ها در سراسر چرخه عمرشان است.

حوزه‌های اصلی IAM معمولاً شامل موارد زیر هستند:

🔑 اجزای اصلی IAM

1. مدیریت هویت (Identity Management)

این جزء شامل ثبت و نگهداری هویت‌ها و اطلاعات مربوط به آن‌هاست، مانند:

• ساخت حساب‌های کاربری

• نگهداری اطلاعات هویتی

• به‌روزرسانی نقش‌ها و دسترسی‌ها

• غیرفعال‌سازی حساب‌ها در صورت لزوم

در واقع، مدیریت هویت پایه و اساس IAM است، زیرا بدون تعریف صحیح هویت، هیچ کنترل دسترسی‌ای ممکن نیست.

2. احراز هویت (Authentication)

احراز هویت یعنی تأیید این که یک کاربر واقعاً همان کسی است که ادعا می‌کند. این کار با روش‌های مختلف انجام می‌شود، مثل:

• نام کاربری و رمز عبور

• احراز هویت چندعاملی (MFA)

• بیومتریک (اثر انگشت، چهره و…)

در واقع، احراز هویت اولین سد امنیتی در IAM است که از ورود غیرمجاز جلوگیری می‌کند.

MFA چیست؟

احراز هویت چندعاملی (Multi-Factor Authentication – MFA)

احراز هویت چندعاملی (Multi-Factor Authentication – MFA) روشی برای احراز هویت است که در آن کاربر برای دسترسی به یک منبع مشخص، باید دو یا چند عامل تأییدکننده ارائه دهد. MFA می‌تواند برای برنامه‌های کاربردی، حساب‌های آنلاین یا VPN استفاده شود و اغلب با پیاده‌سازی رویکرد Zero Trust همراه است.

MFA یکی از اجزای اصلی یک سیاست قدرتمند IAM به‌شمار می‌رود. به‌جای اتکا صرف به نام کاربری و گذرواژه، MFA یک یا چند عامل تأیید اضافی درخواست می‌کند که احتمال موفقیت حملات را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد. هر عامل تأیید باید از یک دسته متفاوت باشد:

• چیزی که کاربر می‌داند (مانند گذرواژه)

• چیزی که کاربر دارد (مانند توکن یا تلفن همراه)

• چیزی که کاربر هست (مانند ویژگی‌های زیستی یا بیومتریک)

3. مجوزدهی (Authorization)

پس از احراز هویت، مجوزدهی مشخص می‌کند که کاربر چه منابع و عملکردهایی را می‌تواند استفاده کند.
در این مرحله سیستم بررسی می‌کند که یک هویت تأییدشده، به چه داده‌ها و سرویس‌هایی اجازه دسترسی دارد.

مجوزها می‌توانند براساس نقش‌ها (RBAC)، ویژگی‌ها (ABAC) یا سیاست‌های پیچیده‌تر تعریف شوند.

4. کنترل دسترسی (Access Control)

کنترل دسترسی بخشی از فرآیند مجوزدهی است که به‌طور دقیق تعیین می‌کند چه چیزی در چه زمانی و توسط چه کسی قابل دسترسی است.
این شامل سیاست‌هایی است که:

• دسترسی‌ها را محدود می‌کنند

• نقش‌ها را تعریف می‌کنند

• میزان دسترسی‌ها را مشخص می‌کنند

این فرایند تضمین می‌کند که فقط منابع تعیین‌شده در دسترس افراد مناسب قرار بگیرند.

5. نظارت و گزارش‌دهی (Auditing & Reporting)

یک بخش مهم از IAM، ثبت رویدادها، رفتارها و دسترسی‌ها برای اهداف امنیتی و انطباق با قوانین است.
این شامل گزارش‌هایی برای بررسی:

• تلاش‌های ورود

• تغییرات در دسترسی‌ها

• رفتارهای مشکوک

است که هم برای تحلیل امنیتی و هم برای انطباق با استانداردها ضروری است.

CIAM چیست؟

در حالی‌ که IAM به‌طور سنتی بر ایمن‌سازی دسترسی‌های نیروی کار یک سازمان تمرکز دارد، از آن برای مدیریت تجربه دیجیتال مشتریان نیز استفاده می‌شود. به این حوزه، مدیریت هویت و دسترسی مشتریان (Customer Identity and Access Management – CIAM) گفته می‌شود.

CIAM مسئول مدیریت فرایند احراز هویت هویت‌های مشتریان است؛ بنابراین برای برنامه‌ها و سامانه‌های عمومی که نیازمند ثبت‌نام کاربر هستند، ضروری است.

ویژگی‌های کلیدی CIAM عبارت‌اند از:

• سلف‌سرویس برای ثبت‌نام کاربران

• مدیریت گذرواژه و رضایت‌نامه‌ها (Consent)

• ایجاد و مدیریت پروفایل کاربران

• احراز هویت و مجوزدهی برای ورود به برنامه‌ها

• مخازن هویتی، گزارش‌گیری و تحلیل داده‌ها

• APIها و SDKها برای اپلیکیشن‌های موبایل

• ثبت‌نام و ورود با هویت‌های اجتماعی

🧩 ابزارها و فناوری‌های مرتبط

علاوه بر اجزای پایه‌ای فوق، سیستم‌های IAM معمولاً از فناوری‌های زیر هم استفاده می‌کنند:

• Single Sign-On (SSO): ورود یکپارچه به چندین سرویس با یک بار احراز هویت

• Multi-Factor Authentication (MFA): افزایش امنیت با چندین لایه احراز هویت

• Privileged Access Management (PAM): کنترل دقیق‌تر روی حساب‌های حساس

• Role-Based Access Control (RBAC): تخصیص دسترسی‌ها براساس نقش کاربر

• Identity Federation: اجازه‌ی استفاده از هویت‌های دیگر سیستم‌ها برای ورود به سرویس شما

این ابزارها باعث می‌شوند IAM نه فقط یک کنترل دسترسی ساده باشد، بلکه یک چارچوب امنیتی کامل و قابل گسترش گردد.

🧠 چرا IAM اهمیت دارد؟

در عصر ابر، موبایل و شبکه‌های پیچیده، IAM به سازمان‌ها کمک می‌کند تا:

• دسترسی‌های غیرمجاز را کاهش دهند

• عملیات ورود و مدیریت هویت را خودکار کنند

• انطباق با استانداردها و مقررات را تقویت کنند

• تجربه کاربری را بهبود دهند

• آسیب‌پذیری‌های امنیتی را کاهش دهند

بدون یک سیستم IAM مناسب، سازمان‌ها با خطرات زیادی مانند سرقت اعتبار، نقض داده‌ها، سوء‌استفاده از دسترسی‌ها و عدم انطباق با قوانین مواجه خواهند شد.

📌 جمع‌بندی

مدیریت هویت و دسترسی (IAM) ستون فقرات امنیت دیجیتال است که با ترکیب احراز هویت، مجوزدهی، کنترل دسترسی، مدیریت هویت و گزارش‌دهی امنیت سازمان را تضمین می‌کند.

در عمل، IAM فراتر از رمز عبور و نام کاربری است؛ این یک چارچوب کامل امنیتی است که:

✔ هویت‌ها را به‌طور دقیق مدیریت می‌کند
✔ دسترسی‌ها را کنترل می‌کند
✔ گزارش و نظارت می‌کند
✔ امنیت و انطباق را افزایش می‌دهد