سید تقی کمالی
در شرایط ناپایدار جنگی چگونه ذهن خود را مدیریت کنیم؟ این موضوعی است که در دو قسمت قبل به آن پرداختیم. به «گفتمان امنیتی» جدید اشاره کردیم که میکوشد خشونت را پنهان کرده و به آن جلوهای مشروع، دفاعی یا اخلاقی دهد و سپس از تکنیکهای شناختی و رفتاری برای مدیریت ذهن در مواجهه هوشمندانه گفتیم و اکنون قسمت سوم و پایانی را با هم دنبال میکنیم.
مدیریت اخبار کمک میکند با مصرف بهینه رسانهای نحوه و میزان دریافت اخبار را تنظیم کرد. نامعلوم بودن آینده باعث افزایش اضطراب میشود و فرد را به سمت پیگیری مداوم اخبار سوق میدهد. نباید به طور پیوسته در معرض پیامهای رسانهها مانند شبکههای اجتماعی، سایتهای خبری و تلویزیون بود. پیگیری مداوم اخبار منفی پس از مدتی موجب خستگی رسانهای میشود و افراد را گرفتار چرخه «تفکر مکرر» میکند که همچون باتلاقی انسان را به درون میبلعد. در این حالت فرد به طور مکرر و بدون توقف بر روی اخبار جنگ و بحران تمرکز کرده، مرور میکند، تحلیل میکند و نگران میشود اما راهحل یا پایان روشنی برای این کار وجود ندارد.
عدهای از افراد نیز گرفتار «پیمایش فاجعهبار» میشوند که به معنای پیگیری بیوقفه اخبار منفی و ناخوشایند در رسانهها است که نشانههای آن غرق شدن در اخبار منفی، پیمایش بیوقفه اخبار تلخ و وسواس خبری است. افرادی که دچار وسواس خبری میشوند به این دلیل که اخبار بر حرکت و تصمیم بعدی آنان تأثیر بگذارد، آن را دنبال نمیکنند بلکه چون نمیتوانند بر چیز دیگری تمرکز کنند این کار را انجام میدهند.
مطالعهای که در سال ۲۰۱۳ منتشر شد، نشان داد افرادی که در طول هفته پس از حملات ۱۱ سپتامبر حداقل ۴ ساعت در روز پوشش خبری تلویزیون را تماشا کردند در مقایسه با افرادی که کمتر تماشا میکردند استرس و علائم «اختلال استرس پس از سانحه» بیشتری را گزارش دادند و سالهای بعد در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به مشکلات سلامت روان قرار داشتند.
هر اندازه که افراد در معرض اضافهبار اطلاعاتی ناشی از وقایع مخاطرهآمیز قرار بگیرند «اثر واسطهای» رسانه با القای «خود واقع پنداری»، احساسات و اعمال اشخاص دیگر را به مخاطب یا کاربر القا و منتقل میکند گویی خود او دچار آن احساس و هیجان اعم از غم، خشم و ترس شده است. قرارگرفتن مداوم در معرض اخبار جنگ منبعی برای آسیب روانی است که در آن افراد علیرغم اینکه ممکن است برخی حملات، حالات و رویاروییها را از نزدیک و به طور مستقیم تجربه نکنند اما به شدت تحتتأثیر قرار میگیرند.
اگرچه به روز ماندن و دریافت اطلاعات مورد نیاز مهم است و آگاه ماندن برای سلامتی، مسئولیتآور و گاهی حیاتی است اما مصرف بیش از حد اخبار بدون رعایت ملاحظات، میتواند تهدید کننده باشد. مهم این است که مردم بتوانند تشخیص دهند که چه زمانی مصرف اخبار «مشکلساز» شده و میتواند برای سلامتی مضر محسوب شود.
در این زمینه خود تنظیمی بر پایه برنامهریزی مدون و فعالیت هوشمندانه میتواند مؤثر باشد. همانطور که امور جاری روزانه مانند صرف غذا را در وعدههای مشخص انجام میدهید، مصرف رسانهای را هم میتوان در یک یا دو مقطع نیم ساعته مثلاً در پیش از ظهر و غروب قرار داده و بقیه ساعات را به دیگر وظایف و مسئولیتها اختصاص بدهید.
توصیه میکنیم از منابع معتبر و موثق اخبار را دنبال کرده و قبل و بعد از پیگیری اخبار وضعیت روانی خود را پایش کنید. اگر احساس خوبی ندارید مثلاً مضطرب، غمگین و یا خشمگین هستید وارد محیط رسانهای نشوید و یا بعد از مصرف رسانهای اگر احساس خوبی نداشتید مشغول فعالیتی شوید که حال شما را خوب کند. به آرامسازی خودتان بپردازید، علایقتان را دنبال کنید، با بستگان خود گفتوگو کنید، تمرین تنفسی انجام داده یا موسیقی گوش بدهید.
در نهایت باید بگوییم ما در وضعیتی به سر میبریم که هرچند از آن با عنوان رسمی جنگ یاد نمیشود اما در حقیقت مصداق کامل یک شرایط جنگی است با همه پیامدهای روانی، اطلاعاتی و اجتماعی آن. در چنین فضایی سلامت روانی و ذهنی بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید است. برای حفظ تعادل درونی باید تکنیکهای شناختی و رفتاری را آموخت، اخبار را آگاهانه مدیریت و ارتباطات خود را تقویت کرد. نه تنها نباید اجازه دهیم اخبار و شایعات ذهن ما را درگیر کنند، بلکه باید با تنظیم رژیم مصرف رسانهای، پیشبرد روتین روزمره، تمرکز بر کارهای معنادار و برقراری پیوندهای انسانی، کیفیت زندگی را حفظ کرده و تابآوری خود را ارتقا دهیم. تنها در این صورت میتوان در میانه تلاطم، آرام ماند و هوشیارانه به مسیر ادامه داد.
