در عصر اطلاعات، صحتسنجی خبر امری ضروری است که با سواد رسانهای محقق میشود. کاربران فضای مجازی باید با هوشمندی و رویکرد سنجشگرانه خبر منتشر شده در رسانهها را بررسی کرده و تلاش کنند بهدرستی حقایق را ببینند و جوانب امور را بسنجند. در غیر این صورت اخبار جعلی بر پایه ارتباطات فریب و دروغرسانی، جامعه را گمراه میکنند و شرایطی بحرانی را رقم میزنند.
سید تقی کمالی، پژوهشگر ارشد حکمرانی دیجیتال و عضو هیئت مؤسس انجمن سواد رسانهای ایران در گفتوگو با آناتک با تأکید بر اهمیت سواد رسانهای هنگام بمباران خبری به بررسی موضوع صحت سنجی خبر پرداخت.
این پژوهشگر درباره صحتسنجی خبر گفت: «تکثر منابع و تراکم اخبار و دادهها از ویژگیهای جامعه اطلاعاتی است که با توجه به فضای سیاسی و اقتصاد سیاسی ارتباطات، پدیدار میشوند. عموم جامعه شناخت کافی و تحلیل دقیقی از اقتصاد سیاسی ارتباطات و حکمرانی رسانه ندارند، به همین جهت فضایی با راهبری سطح بالا از سوی شبکههای سیاسی و حکمرانی جهانی از طریق رسانهها و کانالهای ارتباطی ایجاد میشود تا راهبردهای ارتباطی را در جوامع و اجتماعات عملیاتی کنند. این بستر با هدف تأثیرگذاری بر روی افکار عمومی و جریانسازی ایجاد شده و بر همین روال برخی سیاستهای امنیتی وضع میشود.»
وی اضافه کرد: «سیاستهای امنیتی و نظامی الزاماتی ایجاد میکنند تا مطابق آن پیوست رسانهای تعریف شود. پیوست رسانهای محققکننده سیاستهای امنیتی است و سیاستهای نظامی در خدمت سیاستهای امنیتی قرار میگیرند تا بتوانند از طریق رسانه، اقشار جامعه را مجذوب خودشان کنند، یعنی از طریق مدیریت افکار عمومی بتوانند آن فضا را راهبری کنند.»
کمالی درباره آلودگی اطلاعات گفت: «آلودگی اطلاعات به معنای ترکیب اطلاعات درست و نادرست است که با توسل به آن در ذهن کسانی که سواد رسانهای کافی ندارند طوری القا میشود که گویی واقعیت دارد، زیرا بخشی از یک حقیقت را دریافت کردهاند و آن را مطابق میل و بهمنظور تأمین منافع خود بازنمایی میکنند. در این شرایط، خطای ادراکی و محاسباتی و نیز اشتباه در تصمیمگیری به وجود میآید و در بستر آشوبهای اجتماعی با دستکاری شناختی، احساسها و هیجانها غلیان پیدا میکنند و به یک رفتار که میتواند خشونتبار باشد تبدیل میشود. همه این موارد از طریق مهندسی پیام صورت میگیرد؛ بنابراین مهندسی پیام در خدمت دستاندرکاران و مجریان حوزه ارتباطات و رسانهها قرار دارد و حوزه ارتباطات و رسانهها، پیوستی در خدمت نظامهای امنیتی هستند.»
این پژوهشگر درباره هوش دیجیتال گفت: «مردم با داشتن سواد رسانهای و هوش دیجیتال میتوانند درک مناسب نسبت به شرایط و موقعیت داشته باشند، اما در بعضی مواقع فضای عقلانی به حاشیه میرود و با غالب شدن احساس و هیجان و تقویت تعصب، مانع از شکلگیری مفاهمه، رواداری و تعامل در میان مردم میشود و همبستگی و انسجام اجتماعی را تضعیف میکند. هنگام رویارویی با یک پیام رسانهای باید مکث کرد و جوانب امر را سنجید، تشخیص داد که بهترین کار در آن شرایط چیست و اینکه بدانیم آیا سامانه شناختی من در این پروسه دستکاری میشود یا خیر. اینجا نکتهای مهم وجود دارد، اگر تأمل داشته باشیم و فکر کنیم پیامی که به دست ما میرسد چه احساسی را در ما به وجود میآورد و آن را نامگذاری کنیم، آن احساس در سطح منطقی - عقلانی مغز ورود پیدا میکند و همین امر باعث میشود برخورد هیجانی نداشته باشیم و رفتارهای خشونتبار و مخرب صورت نگیرد.»
کمالی درباره سواد هوش مصنوعی و اهمیت آن گفت: «هوش مصنوعی ابعاد گستردهای دارد و چند دهه تحقیقات دانشگاهی پشتوانه آن است که اخیراً به شکل اجتماعی درآمده و فراگیر شده و به مرحله تجاریسازی رسیده است. در اینجا بحث سواد هوش مصنوعی مطرح میشود، ما برای استفاده از هوش مصنوعی نیاز به سواد و دانش کافی داریم. اگر هنگام استفاده از هوش مصنوعی از دانش کافی برخوردار نباشیم، ممکن است ما را به بیراهه ببرد.»
او درباره صحتسنجی خبر به کمک هوش مصنوعی گفت: «هوش مصنوعی میتواند در صحت سنجی کمککننده باشد و درعینحال ما را گمراه کند. اگر ما از هوش مصنوعی بهعنوان یک ابزار و با بهکارگیری تکنیکهای مؤثر، در کنار مهارتها و دانشهای کاربردی استفاده کنیم، میتواند به ما کمک کند در غیر این صورت آسیبزا میشود.»
این پژوهشگر درباره تأثیر سواد رسانهای در صحتسنجی خبر گفت: «سواد رسانهای به ارزیابی، درک و تشخیص به ما کمک میکند. اگر پیامی را میشنویم باید جوانب مختلف آن را بسنجیم، تجزیه و تحلیل کنیم و تشخیص دهیم که آیا این خبر، پیام یا محتوا برای من مفید یا مضر است یا بر اساس چه سازوکاری طراحی شده است. جنبههای طراحی پیام از طریق سواد رسانهای قابل شناسایی است، باید به منابع خبری و مالکیت رسانهای که پشت پرده آن اقتصاد سیاسی ارتباطات است، توجه داشت.»
وی اضافه کرد: «باید توجه داشت که این اخبار از چه کانالهایی منتشر میشوند و چه کسانی آن را راهبری کردهاند؛ و دریافتکننده خبر نباید آن را بدون هیچ راستیآزمایی بپذیرد بلکه باید عقبه انتشار پیام را بررسی کرده و تشخیص دهد که این خبر چقدر با واقعیت همگون است و چقدر در مسیر افزایش اطلاعات اشخاص قرار دارد و چه میزان به تصمیمسازی راهبردی در زندگی کمک میکند. همچنین باید بررسی کرد که آیا خبر بهگونهای طراحی شده است تا افراد را پیادهنظام سیاستهای مغرضانه بکند یا خیر. بعضی از این سیاستها رویکرد اقتصادی و سودآوری دارد یا میتواند رویکرد سیاسی - امنیتی داشته باشد و ما را به سمت تحرکهای کور و نابهنجار سوق بدهد. در نتیجه در اینجا سواد رسانهای بسیار کارگشا است.»
کمالی درباره چگونگی مقابله با اخبار جعلی گفت: «هر خبر را نباید آنی پذیرفت و نباید در آن واحد بازنشر کرد. یکی از مشکلاتی که مخاطبان رسانه و بهویژه کاربران شبکههای اجتماعی دارند پذیرفتن بدون درنگ خبر و بدون بررسی است. باید ابعاد یک ماجرا را بررسی کرد و همانطور که عرض کردم به منبع و مسیر طراحی خبر توجه داشت. اگر به این مسائل توجه نشود ممکن است خبر جعلی باشد و در نتیجه محرک و مروج یک خبر خاص میشویم. به همین خاطر مجهز بودن به سواد رسانهای سبب میشود که شدت اخبار جعلی و اطلاعات نادرست و گمراهکننده در سطح جامعه کاهش پیدا کند.»
* گفتوگوی خبرنگار خبرگزاری آنا با سید تقی کمالی که در تاریخ ۲۴ دیماه ۱۴۰۴ در این خبرگزاری منتشر شده است.
