میناکاری یا میناسازی هنری است که سابقهای در حدود پنج هزار سال دارد و از صنایع دستی محسوب میشود. امروزه این هنر بیشتر بر روی مس انجام میشود ولی میتوان بر روی طلا و نقره نیز آن را به عمل آورد. طلا تنها فلزی است که به هنگام ذوب شدن مینا اکسید نمیشود از اینرو امکان اجرای طرحی همراه با جزئیات و با شباهت هر چه تمامتر بر روی مینا را ایجاد میکند در حالی که میناهای مسین و نقرهای چنین کیفیتی را ندارند. شکلگیری مینا نیز از ترکیب اکسیدهای فلزات و چند گونه نمک در مجاورت حرارت بالا(۷۵۰ تا ۸۵۰ درجه سانتی گراد) میباشد که رنگها در طول زمان و بر اساس دما بوجود میآیند. امروزه در ایران کانون تولید میناکاری شهر اصفهان میباشد و استادان برجستهای در تولید آثار مینا مشغول به فعالیت هستند.
مینا کاری در لغت
نزدیکترین معنای لغوی برای مینا به معنی آسمان آبی است.
مینا کاری هنری است که طرحهای متفاوتی که معمولاً با قلم سفید است بر روی ظروف مسی، نقرهای و طلایی نقش میشود. رنگ زمینهٔ زیر نقوش معمولاً به رنگهای آبی، سبز و گاهی قرمز میباشد که اگر به چشم هنر به داخل ظروف منقوش مینا بنگریم یادآور پهنای زیبای آبی آسمان باشد. شاید به همین خاطر است که اسم این هنر را مینا کاری نامیدهاند.
در فرهنگ دهخدا میناسازی چنین تعریف شدهاست: نقاشی و تزیین فلزاتی همانند طلا، نقره و مس بوسیله رنگهای لعابدار مخصوصی که در حرارت بسیار زیاد پخته و ثابت شود.
مینا کاری در لغت
نزدیکترین معنای لغوی برای مینا به معنی آسمان آبی است.
مینا کاری هنری است که طرحهای متفاوتی که معمولاً با قلم سفید است بر روی ظروف مسی، نقرهای و طلایی نقش میشود. رنگ زمینهٔ زیر نقوش معمولاً به رنگهای آبی، سبز و گاهی قرمز میباشد که اگر به چشم هنر به داخل ظروف منقوش مینا بنگریم یادآور پهنای زیبای آبی آسمان باشد. شاید به همین خاطر است که اسم این هنر را مینا کاری نامیدهاند
صلیب مذبح که بر روی آن میناکاری براق انجام گرفتهاست. فلورانس، سدهٔ پانزدهم.
پیشینه
میناکاری هنری با پیشینهای در حدود پنج هزار سال است که برای زیبایی بخشیدن زیور آلات و ظروف مختلف استفاده میشدهاست. این هنر ترکیبی از آتش و خاک است که با هنر نقاشی آمیخته میگردد و نقشهای زیبایی را میآفریند. به گفته برخی کارشناسان و در پی تطبیق دادن میناکاریهای بیزانس با آثار ایرانی، این هنر در ایران شکل گرفته و سپس به دیگر کشورها رفتهاست. البته در اروپا آثاری باستانی یافت شده که پیشینهای بسیار طولانی دارند. برای نمونه شش انگشتر طلا مربوط به سیزده سده پیش از میلاد در قبرس یافت شده که نمونهای از میناکاری مرصع میباشند. همچنین مجسمه معروف زئوس که در یونان پیدا شده مربوط به پانصد سال پیش از میلاد میباشد.
همچنین در مورد لعاب شیشهای مینا بر روی فلز؛ و در کاوشهایی که در نهاوند صورت گرفت یک جفت گوشواره طلا به دست آمدهاست که سبک زرگری آن به سده هفتم تا هشتم پیش از میلاد مربوط میباشد.
یکی از این نمونههای قدیمی بازوبندی از طلا به همراه میناکاریهای تزیین شده بر روی آن است که مربوط به دوران هخامنشیان میباشد. در حال حاضر این اثر باستانی در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری میشود.
اوج هنری این هنر در دوره سلجوقیان بوده که تهیه ظروف برنجی و میناکاری مرسومیت داشتهاست و این آثار به کشورهای همسایه نیز فرستاده میشدهاست. یکی از نمونههای ارزشمند این دوره «سینی آلب ارسلان» است که میناکاری بر روی نقره است و در موزه صنایع ظریفه بوستون نگهداری میشود. این اثر توسط استادی به نام «حسن الکاشانی» ساخته شده و نامش با خط کوفی بر روی آن حک شدهاست.
بشقابهای ساسانی که در ارمنستان کشف شده در موزه هنرهای اسلامی برلین و در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری میشوند، نمونههای از آثار باستانی میناکاری ایرانی میباشند. همچنین در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ و موزههای انگلستان و فرانسه نیز آثار دیگری از میناکاری ایرانی موجود میباشد.
پروفسور آرتور پوپ خاورشناس آمریکایی در کتاب «بررسی هنر ایران» دربارهٔ هنر میناکاری چنین گفتهاست: «میناکاری هنر درخشان آتش و خاک است، با رنگهای پخته و درخشان که سابقه آن به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد میرسد و ظهور آن بر روی فلز در طول سده ششم تا چهارم پیش از میلاد و پس از سال ۵۰۰ پیش از میلاد مشاهده میشود. هنر میناکاری در ایران بیش از نقاط دیگر تجلی داشته و یکی از نمونههای قدیمی آن درعهد صفویه توسط ژان شاردن جهانگرد فرانسه ذکر شدهاست که قطعهٔ مینایی از کارهای اصفهان بوده، مشتمل بر طرحی از پرندگان و حیوانات بر زمینه گل و بته به رنگ آبی کم رنگ و سبز و زرد و قرمز.»[۴] لئو برونستین و اروین مرگولیس نیز سابقه این هنر را در ایران به زمان اشکانیان و ساسانیان میدانند ولی استفاده از آن را تا پیش از حکومت ایلخان مغول، غازان خان روشن نیست.
همچنین در کتاب «جغرافیای اصفهان» (چاپ ۱۳۵۶) یکی از برجستهترین میناکاران نامدار اصفهان را چنین نام بردهاست: آقا علی نقاش که همچون پدرش آقا باقر نقاش و میناساز برجستهای بوده و که در سالهای پایانی پادشاهی محمد شاه قاجار درگذشت. دیگر استادان به نام آن دوره محمد باقر، میرزا بابا، احمد بودهاند.
در این دوره هنر فلزکاری به به دنبال آن میناکاری ایرانی دچار تغییرهایی گشت. سبک نوینی در میناکاری ایران بوجود آمد بهطوریکه تصویرها و شکلهایی که مربوط به ظاهر و لباس درباریان ایرانی بود جایگزین نگارههای عربی شد. همچنین در دوره تیموری نیز ترصیع فلز به شرقیترین صورت خودش رسید.
در این زمان نقشهای مینیاتوری همانند مجلسهای بزم در دبار، شکار و اسبسواری بیشتر رواج داشت و میناکاری بر روی نقره انجام میشد. همچنین نقشهای اسلیمی و ختایی به طرحها افزوده شد و رنگ قرمز نیز بیشتر از همه دورهها به کار میناکاران آمد.
در دوره معاصر بعد از دوره قاجار برای مدتی این هنر به فراموشی و کم فروغی همراه بود. حضور شکرالله صنیع زاده و کارگاهش که در آن هنرمندان بنامی پرورش یافتند باعث شد که این هنر تاحدی دوباره به روزهای پر شکوهش بازگردد و توانست هنر میناکاری را بهنوعی احیا نماید. اکنون بسیاری از هنرمندان باتجربه و خوشذوق در زمینه میناکاری روی طلا به سبک دوره قاجار فعالیت مینماید. در حال حاضر «مینای خانهبندی» از رونق افتاده و فقط مینای نقاشی رواج دارد و مرکز آن نیز شهر اصفهان است.
از جمله دیگر میناسازان برجسته میتوان از:غلامحسین فیض اللهی، حسین هنردوست، مهدی غفاریان، برادران نعمتاللهی، محمد علی فرشید، ابراهیم زرقونی و فرزندان شکرالله صنیع زاده نام برد.
هم اکنون بانوان بسیاری پا به عرصه میناکاری نهادهاند به گونهای که اکثر ظروف و نقوش میناکاری موجود در بازار به وسیله دستان هنرمند زنان اصفهانی شکل گرفتهاست از جمله استادان زن معاصر میتوان از خانم مینا جوهری نام برد که به صورت تلفیقی آثاری ارزشمند را خلق نمودهاست
مینا به لحاظ روش تولید به دو دسته تقسیم میشود:
۱) مینای خانهبندی
۲) مینای نقاشی
مینای خانهبندی:
مینای خانهبندی شیوهای قدیمی است که به «مینای سیمی» نیز معروف است از مفتولهای بسیار نازک استفاده میشود. مفتولها را به شکل دلخواه درمیآورند و با چسب روی قطعه کار قرار داده با یک لعاب شیشهای روی آن را میپوشانند. سپس آن را در داخل کورهای با حدود ۱۰۰۰ درجه حرارت قرار میدهند و مفتولها به قطعه کار جوش میخورند. در مرحله بعد رنگهای مخصوص میناکاری را که به شکل پودر میباشند را بر روی سطح کار پر میکنند. بعد از آنکه سطح کار یکسان و هموار شد آن را به مدت ۳ دقیقه در داخل کورهای با حرارتی حدود ۱۰۰۰ درجه قرار میدهند. مفتولهای با برنجی بعد از قرا گرفتن در کوره سیاه میشوند و باید با اسیدکاری رنگشان به حالت نخستین بازگردد. مینای خانه بندی در اصفهان و تهران رایج بوده ولی درحال حاضر تنها کارگاه آموزشی مینای خانه بندی در پژوهشکده میراث فرهنگی است که این هنر را آموزش میدهد. «مینای سیاه» یک گونه از «مینای خانهبندی» بهشمار میآید که به «مینای صائبین» نیز معروف است. این شیوه میناکاری بهطور عمده در جنوب کشور و به ویژه در اهواز انجام میشود.
مینای نقاشی: روشی که امروزه در اصفهان مرسوم است به این صورت که نقشهای مینا بر روی لعابی شفاف شکل میگیرد. بدین منظور و برای میناکاری، ابتدا استادی مسگر یا دواتگر میبایست که شی مربوطه را بر اساس طرح مورد نظر بسازد و سپس استادی میناکار روی آن را لعاب سفید رنگ بدهد. مرحله لعاب دهی سه یا چهار بار انجام میگیرد و هر بار نیز همراه با قرار گرفتن در کوره با ۷۰۰ درجه گرما هست تا رنگ لعاب ثابت شود. سپس نقاشی روی این جسم سفیدرنگ انجام میشود و دوباره شی به کوره میرود تا در درجهای در حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ درجه پخته شده و رنگها به شکل دلخواه در آیند. هماکنون از رنگهای شیمیایی در نقاشی شی استفاده میگردد حال آنکه در گذشته رنگهای بکار گرفته شده گیاهی یا معدنی بودند. شفافیت مینا نیز از وجود اکسید قلع بدست میآید؛ ولی در مینای منقوش که در زمان قدیم معمول بود و امروزه استادعلیرضاپروازی در میناکاری به کار میبندد ابتدا ماده لعابین را که از سیلیس و زنگارهای فلزات بدست میآید به صورت گرد درآورده وبا قلع کدر میکنند آنگاه حرارت میدهند تا مینای کدر به فلز جوش داده میشود و آنگاه بر این زمینه طرح مورد نظر به رنگهای آبگینهای رسم و سپس ذوب میشود.
آثار مینا
میناسازان آثار متفاوتی را تولید میکنند که برخی از رایجترین آنها چنین میباشند:
بشقاب، گلدان، کاسه و قدح، قابهای عکس، تابلوهای مینا که با هنرهای دیگر مانند طلاکاری، خاتمکاری، مینیاتور، جواهرسازی ترکیب میشود.
درها، پنجرهها و ضریحهای میناکاری شده در مکانهای مذهبی به ویژه حرم امامان شیعی.
اشیای تزیینی: جعبههای آرایش زنانه، جعبههای خاتمکاری و میناکاری، سرویس چایخوری و شربت خوری، قلیان، جعبه قرآن، زره، آیینه، قلمدان، کمربند، حبابهای میناکاری، گلاب پاش، آلبوم عکس، انفیه دان، غلاف خنجر.
زیور آلات: گوشواره، سینه ریز، گلوبند، انگشتر، مدال.
رنگهایی که در میناکاری بکار میروند:
رنگهای گیاهی که در چیتسازی هم بکار میرود.
رنگهای معدنی که در نقاشی و میناکاری به کار میرفتند.
رنگهای فلزی که روی شی کار میشود.
ابزارهای مورد نیاز برای ساخت ظروف مینا:
ورقه (طلا، نقره، مس، ورشو، آهن و برنج) به جهت چکش خواری بیشتر واکسید نشدن در دمای ذوب مینا بیشتر از طلای ناب استفاده میشد.
هاون
ماده آبگینهای مینا
کاغذ کپی
چکش
سندان
گیره
اره کمانی و اره فلز بر
قیچی فلز بر
قلم مو
رنگ (گیاهی، معدنی یا فلزی) که در مینای اصیل میناهای رنگین پودر شده که دمای ذوب نسبتاً پایینی از مینای زیرین دارند.
کوره
سیلیس، کربنات، سدیم، پتاسیم، آهک و قلعوسرب نیز از مواد شیمیایی مورد نیاز میباشند.
رنگها از ترکیب مواد شیمیایی متفاوتی بدست میآیند به این ترتیب که رنگ زرد از ترکیب آهن، اکسید کروم و قلع و رنگ قرمز با اضافه کردن براکس به کربنات سدیموترکیبات طلا و همچنین رنگ سبز از ترکیب کردن کرومات سرب با مس بدست میآید.
هر سرزمینی علاوه بر دیدنی ها و جاذبه های رنگارنگش، جلوه های جذاب دیگری را نیز در خود جای داده است که می توان از دیدن شان لذت برد، غرق در رنگ های شان شد و آنها را به عنوان یادگاری تهیه کرد. دنیای سوغات و صنایع دستی آن قدر بزرگ است که هر چیز کوچک و بزرگی را می توان در آن جای داد؛از سنگ های کوچک تراش خورده که ارزشی بی پایان دارند تا قالی های بزرگ که حاصل تلاش زیاد زنان و مردان هنرمند هستند، همه و همه بخشی از دنیای صنایع دستی به شمار می روند و تکه ای از هنر و فرهنگ را در خود دارند.
ایران از نظر صنایع دستی بسیار غنی است و طرح و نقش و رنگ های بسیاری را می توان در آن یافت. هنر پارچه بافی، سوزن دوزی، مرصع کاری، فیروزه کوبی و .... همه و همه جلوه ای خاص به این سرزمین بخشیده اند. زنان و مردان زمان، عشق و هنر خود را صرف خلق آثاری می کنند که تا سال های سال ماندگار می شوند و نقشی از فرهنگ بر خود دارند. امروز می خواهیم شما را به این دنیای زیبا و جذاب ببریم. به اصفهان سر می زنیم و قدم در بازار می گذاریم. نگاه خریدارانه ای به صنایع دستی می اندازیم و در میان آنها اشیای میناکاری شده را بر می گزینیم. می خواهیم بدانیم این جلوه های جذاب چگونه خلق شده اند و داستان شان چیست.
میناکاری هنری به وجود آمده از آتش و خاک و رنگ است که قدمت آن به حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد می رسد و برای زینت دادن به زیور آلات و ظروف مختلف از آن استفاده می شود. در فرهنگ دهخدا برای تعریف این هنر چنین گفته اند:
نقاشی و تزیین فلزاتی همانند طلا، نقره و مس به وسیله رنگ های لعابدار مخصوصی که در حرارت بسیار زیاد پخته و ثابت شود.
بر اساس مطالعات انجام شده این هنر در ابتدا در ایران شکل گرفته و سپس به نقاط مختلف جهان راه یافته است. مینا شفاف است و از ترکیب اکسیدهای فلزات و چند گونه نمک به دست می آید. مینا باید در مجاورت حرارت بالا (۷۵۰ تا ۸۵۰ درجه سانتی گراد) قرار گیرد تا رنگها بر اساس مدت زمان و دما شکل بگیرند. امروزه میناکاری را بیشتر بر روی مس انجام می دهند؛ اما طلا و نقره نیز گزینه های خوبی برای پیاده سازی این هنر هستند. طلا تنها فلزی است که با ذوب شدن مینا اکسید نمی شود و به همین دلیل امکان اجرای طرحی همراه با جزییات را ایجاد می کند. این در حالی است که میناهای مسی و نقرهای چنین ریزه کاری هایی ندارند.
از شهر اصفهان به عنوان کانون مینای ایران یاد می کنند که در سطح جهانی نیز آوازه ای خاص دارد. در این شهر استادان برجسته به این فعالیت مشغول هستند و آثار کم نظیری خلق می کنند. به طور خلاصه برای میناکاری باید سطح مورد نظر را به شکل و اندازه معین درآورند و پس از آن لعاب سفید رنگی بر روی آن قرار می گیرد. لعاب دادن سطح، سه تا چهار بار انجام می شود و در هر بار شی را حدود ۷۰۰ درجه در کوره حرارت می دهند تا رنگ لعابش را ثابت کنند. پس از این کار نوبت رنگ آمیزی است و بعد شی باز هم به کوره می رود و در معرض حرارت حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ درجه قرار می گیرد تا رنگ ها ثابت شوند.
مینا سازان آثار متفاوتی را خلق می کنند که رایج ترین آنها عبارتند از:
بشقاب، گلدان، کاسه و قدح، قاب میناکاری ، تابلوهای مینا و ... که در آنها ترکیب میناکاری با هنرهای دیگر مانند طلاکاری، خاتمکاری، مینیاتور، جواهرسازی را شاهد هستیم.
درها، پنجرهها و ضریحها در مکانهای مذهبی به ویژه حرم امامان شیعی
اشیای تزیینی همچون جعبههای آرایش زنانه، جعبههای خاتم کاری و میناکاری، سرویس چایخوری و شربت خوری، قلیان، جعبه قرآن، زره، آیینه، قلمدان، کمربند، حباب های میناکاری شده، گلاب پاش، آلبوم عکس، انفیه دان، غلاف خنجر و ...
زیور آلات همچون گوشواره، سینه ریز، گلوبند، انگشتر، مدال و ...
تاریخ دقیق پیدایش میناکاری در ایران را نمی توان به طور دقیق تعیین کرد. چرا که از قرن دهم هجری یعنی دوران قبل از صفوی آثار میناکاری باقی نمانده است. حتی آثار میناکاری که از دوران صفوی به یادگار مانده است نیز انگشت شمار است. البته وجود میناکاری در دوره قاجار کاملا اثبات شده است. در این دوره اجزا قیان را از طریق این هنر تهیه می کردند. مانند: کوزه قلیان ، سر قلیان، بادگیر قلیان. قلیان های میناکاری شده یکی از اشیاء اشرافی مخصوص درباریان بود به خصوص ناصرالدین شاه که علاقه فراوانی به قلیان داشت. اشیایی از این دست یکی از متعلقلات و تزیینات خانه های اشراف زادگان و درباریان آن زمان محسوب می شد. دگیر اشیایی که با هنر میناکاری آراسته می شدند : آفتابه لگن، گلاب پاش، انفیه دان، اشکدان، کمربند، قوطی سیگار و زیور آلاتی مانند گوشواره و گردنبند بودند. خرید هدایای تبلیغاتی ارزان میناکاری و صنایع دستی را از طریق فروشگاه آنلاین بازار مینا تجربه کنید.
پیشینه میناکاری به دوره ساسانیان و اشکانیان باز می گردد. اما در طول سال های 649 تا 703 هجری یعنی از آغاز پیدایش اسلام در ایران تا قبل از فرمانروایی ایلخان مغول و غازخان به نظر می رسد که هنر میناکاری کنار گذاشته شده است. در این زمان پادشاه با دست یابی به علم شیمی توانست با صرف هزینه کمتری به اکسیر دست یابد. به همین دلیل تصمیم گرفت که نیرو و کوشش خود را صرف تولید آثار میناکاری کند.
