نوروم آکوستیک یا تومور عصب شنوایی، یک تومور خوشخیم است که در عصب هشتم مغز، مسئول شنوایی و تعادل، ایجاد میشود. هرچند این تومور سرطانی نیست، اما میتواند باعث کاهش شنوایی، وزوز گوش، سرگیجه، مشکلات تعادلی و حتی اختلال در بلع شود. تشخیص زودهنگام و درمان به موقع آن اهمیت زیادی دارد، چرا که رشد بیش از حد تومور میتواند فشار روی ساختارهای حیاتی مغز ایجاد کرده و عملکرد طبیعی بدن را مختل کند. درک علائم، عوامل خطر، روشهای تشخیصی و درمانی برای پیشگیری از عوارض شدید، یک ضرورت است.
در این مقاله به بررسی کامل نوروم آکوستیک میپردازیم؛ از علل ایجاد آن گرفته تا علائم شایع، عوارض، روشهای تشخیص، جراحی و پرتودرمانی. همچنین نکات مهمی درباره مراقبتهای بعد از درمان و درمان حمایتی ارائه شده است تا بیماران و خانوادههای آنان بتوانند انتخابهای آگاهانهای داشته باشند.
نوروم آکوستیک، که به آن شوانومای وستیبولار نیز گفته میشود، یک تومور خوشخیم است که روی عصب هشتم مغز (عصب شنوایی و تعادل) ایجاد میشود. این عصب از گوش داخلی به مغز میرسد و مسئول انتقال سیگنالهای شنوایی و تعادلی است. فشار ناشی از رشد تومور میتواند باعث کاهش شنوایی، وزوز گوش، سرگیجه و مشکلات تعادلی شود.
اکثر این تومورها از سلولهای شوانی تشکیل میشوند که عصب را پوشش میدهند و معمولاً رشد کندی دارند. تنها در موارد نادر، رشد سریع یا بزرگی بیش از حد تومور میتواند به مغز فشار وارد کرده و عملکردهای حیاتی را تهدید کند. درمان نوروم آکوستیک شامل نظارت منظم، جراحی و پرتودرمانی است که بر اساس شرایط بیمار انتخاب میشود.
علائم و نشانههای تومور عصب شنوایی اغلب جزئی هستند و بروز آنها ممکن است چندین سال طول بکشد؛ معمولا این علائم و نشانهها، از تاثیرات تومور بر شنوایی و عصب تعادل ناشی میشوند. فشار حاصل از تومور بر اعصاب مجاورِ کنترل کنندهی حس و ماهیچههای صورت (اعصاب صورتی و سهقلو)، رگهای خونی مجاور، یا ساختارهای مغز نیز ممکن است مشکلاتی را ایجاد کند. هنگامی که این تومور رشد میکند، احتمال اینکه علائم و نشانههای قابل مشاهدهتر یا شدیدی را ایجاد کند بیشتر میشود.
علائم و نشانههای رایج نوروم آکوستیک یا تومور عصب شنوایی شامل موارد زیر میشوند:
صدای زنگ (وزوز گوش/tinnitus) در گوش.
عدم تعادل، از دست دادن ثبات.
گیجی (سرگیجه/vertigo).
بیحسی و کرختی صورت و در مواردی بسیار نادر، ضعف یا کاهش حرکات ماهیچهای صورت
ناشنوایی به صورت تدریجی و در برخی مواقع به طور ناگهانی، که اغلب در یک سمت اتفاق میافتد یا در یک سمت آشکارتر است.
علت دقیق نوروم آکوستیک هنوز مشخص نیست، اما اغلب به اختلال عملکرد یک ژن در کروموزوم ۲۲ مربوط میشود. این ژن پروتئینی تولید میکند که رشد سلولهای شوانی را کنترل میکند. نقص در عملکرد این ژن باعث رشد غیرعادی سلولها و تشکیل تومور میشود.
در موارد نادر، این اختلال ژنتیکی در اختلال نوروفیبروماتوز نوع ۲ (NF2) دیده میشود که معمولاً باعث رشد تومور روی هر دو عصب تعادلی میشود. با این حال، تنها حدود ۵ درصد از بیماران مبتلا به نوروم آکوستیک، NF2 دارند. برای سایر بیماران، علت دقیق ایجاد تومور غالباً ناشناخته باقی میماند.
نوروفیبروماتوز نوع ۲ تنها عامل خطر تایید شده برای نوروم آکوستیک است و از والدین به فرزندان منتقل میشود. افراد بین ۳۰ تا ۶۰ سال بیشتر در معرض این تومور هستند و زنان کمی بیشتر از مردان به آن مبتلا میشوند.
برخی عوامل محیطی، مانند قرار گرفتن طولانی در معرض صداهای بلند بدون محافظ شنوایی، ممکن است باعث وزوز گوش و کاهش شنوایی شود، اما نقش مستقیم در ایجاد نوروم آکوستیک ثابت نشده است. همچنین، قرار گرفتن در معرض اشعه در دوران کودکی ممکن است خطر را افزایش دهد، اما استرس و فشارهای روانی ارتباط مستقیمی با ایجاد این تومور ندارند.
اگر نوروم آکوستیک درمان نشود یا بزرگ شود، میتواند عوارض جدی ایجاد کند، از جمله:
کاهش شنوایی دائمی یا کامل.
بیحسی، ضعف یا فلج صورت.
اختلالات تعادلی و سرگیجه مداوم.
وزوز گوش شدید.
تومورهای بزرگ میتوانند به ساقه مغز فشار وارد کرده و جریان مایع مغزی-نخاعی را مختل کنند، که منجر به هیدروسفالی و افزایش فشار داخل جمجمه میشود. در این موارد، درمان سریع اهمیت حیاتی دارد.
تشخیص نوروم آکوستیک معمولاً با معاینه فیزیکی و روشهای تصویربرداری پیشرفته انجام میشود. همچنین آزمونهای شنواییسنجی برای ارزیابی افت شنوایی و شناسایی تومورهای کوچک کاربرد دارند.
پزشک با بررسی علائم و معاینه گوش، اولین ارزیابی را انجام میدهد. در مراحل اولیه، تومور ممکن است به سختی قابل تشخیص باشد، زیرا علائم جزئی و تدریجی هستند و با مشکلات دیگر گوش میانی یا داخلی مشترکاند.
ادیومتری، آزمایشی است که شنوایی فرد را در فرکانسها و شدتهای مختلف بررسی میکند. در این تست، بیمار صداها یا کلمات را میشنود و پاسخ میدهد تا میزان شنوایی در هر گوش مشخص شود.
تست ABR پاسخهای الکتریکی ساقه مغز به محرکهای صوتی را ثبت میکند و بدون نیاز به پاسخ فعال بیمار انجام میشود. این تست امکان شناسایی تومورهای کوچک و ارزیابی دقیق عملکرد عصب شنوایی را فراهم میکند.
MRI بهترین روش برای مشاهده نوروم آکوستیک است و حتی تومورهای کوچک ۱ تا ۲ میلیمتری را تشخیص میدهد. در صورت عدم دسترسی به MRI، سیتیاسکن نیز کاربرد دارد اما ممکن است تومورهای بسیار کوچک را نشان ندهد.
درمان بر اساس اندازه و رشد تومور، شرایط عمومی بیمار و شدت علائم تعیین میشود. سه رویکرد اصلی درمان نوروم آکوستیک عبارتند از: نظارت، جراحی و پرتودرمانی.
اگر تومور رشد کند یا علائم قابل توجه ایجاد نکند، پزشک ممکن است تنها نظارت منظم و انجام MRI و تستهای شنوایی هر ۶ تا ۱۲ ماه را توصیه کند. این روش به ویژه برای افراد مسن یا کسانی که مناسب درمان تهاجمی نیستند، کاربرد دارد.
جراحی برداشتن تومور، معمولاً تحت بیهوشی عمومی و توسط جراح متخصص قاعده جمجمه انجام میشود. هدف حفظ عملکرد عصب صورت و تا حد امکان شنوایی است. بسته به موقعیت و اندازه تومور، امکان برداشتن کامل یا جزئی وجود دارد.
عوارض احتمالی جراحی شامل نشت مایع مغزی-نخاعی، ضعف یا بیحسی صورت، کاهش شنوایی، مشکلات تعادلی و عفونت است. انتخاب جراح مجرب، نقش بسیار مهمی در کاهش ریسک عوارض دارد.
هزینه جراحی نوروم آکوستیک به عوامل مختلفی از جمله اندازه و محل تومور، تجربه جراح و نوع بیمارستان بستگی دارد. هزینه کلی میتواند بین ۳۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان متغیر باشد.
رادیوسرجری استریوتاکتیک یکی از روشهای نوین درمان تومور عصب شنوایی است که بیشتر در تومورهای کوچکتر از ۳ سانتیمتر یا در افرادی که شرایط جراحی باز را ندارند، استفاده میشود. در این روش (مانند گامانایف) چندین پرتو گامای متمرکز، با دقت بالا مستقیماً به تومور تابانده میشوند بدون اینکه به بافتهای اطراف آسیب برسد یا نیازی به برش جراحی باشد. برای دقت بیشتر، پزشک از تصاویر پیشرفته مغزی جهت تعیین محل دقیق تابش استفاده میکند.
طی درمان، وسیلهای سبک روی سر بیمار قرار میگیرد تا حرکت سر کنترل شود. هدف اصلی این تکنیک، جلوگیری از رشد تومور، حفظ عصب صورت و در صورت امکان، نگهداری شنوایی است. تأثیرات رادیوسرجری تدریجی بوده و ممکن است ماهها تا سالها طول بکشد تا نتیجه کامل مشخص شود.
روش دیگر برای کنترل تومور عصب شنوایی پرتودرمانی استریوتاکتیک (SRT) است. برخلاف رادیوسرجری که معمولاً در یک جلسه انجام میشود، در SRT دوزهای کمقدرتتری از پرتو طی چندین جلسه به تومور تابانده میشود. این درمان غیرتهاجمی بهگونهای طراحی شده است که بتواند رشد نوروم آکوستیک را متوقف کرده یا کند سازد، در حالی که حداقل آسیب را به بافتهای سالم مغز وارد میکند.
در واقع، پرتوها در هر جلسه بهطور دقیق روی تومور متمرکز میشوند و با گذشت زمان، باعث کند شدن روند بزرگ شدن آن میشوند. نتیجه نهایی، کاهش تدریجی علائم بیمار و کاهش عوارضی است که ناشی از فشار یا رشد تومور ایجاد شدهاند.
در پرتودرمانی پروتونی، ذرات پروتون با دقت بالا به تومور تابیده میشوند تا سلولهای توموری تخریب شوند و رشد تومور متوقف شود. این روش به دلیل تمرکز بالای انرژی، احتمال آسیب به بافت سالم اطراف را به حداقل میرساند.
پزشک علاوه بر درمان اصلی، ممکن است درمانهای حمایتی برای کنترل سرگیجه، مشکلات تعادل و ناشنوایی توصیه کند. کاشت حلزون گوش و سایر روشهای توانبخشی شنوایی نیز میتواند کیفیت زندگی بیماران را بهبود دهد.
کلینیکهای تخصصی، مانند کلینیک گوش تهران، ارائهدهنده خدمات کامل درمان نوروم آکوستیک هستند و با بهرهگیری از جدیدترین تکنیکها، مراقبتهای تخصصی و مشاورههای دقیق به بیماران ارائه میدهند.
