مالیات تکلیفی نوعی مالیات است که «پرداختکننده» و «پرداختشونده» با هم فرق دارند. یعنی قانون، بعضی افراد یا کسبوکارها را موظف میکند قبل از پرداخت پول به دیگران، درصدی از آن مبلغ را بهعنوان مالیات کسر و به سازمان امور مالیاتی واریز کنند.
در معاملات اجاره، موجر (مالک) مشمول مالیات بر درآمد اجاره است، اما پرداختکننده اجاره یعنی مستأجر باید درصدی از مبلغ اجاره را بهعنوان مالیات تکلیفی کسر کرده و به حساب سازمان امور مالیاتی واریز کند. این کار باعث میشود مالیات صاحبملک از همان منبع پرداخت شفاف شود.
در بسیاری از مراکز درمانی، بیمارستانها و کلینیکها موظفاند هنگام پرداخت کارانه یا حقالعمل پزشکان، درصد مشخصی را بهعنوان مالیات تکلیفی کسر کنند. این موضوع به شفافیت درآمد پزشکان کمک میکند و باعث میشود مالیات بخشی از خدمات پزشکی از قبل پرداخت شود.
در قراردادهای پیمانکاری، کارفرما وظیفه دارد هنگام پرداخت صورتوضعیت یا مبلغ قرارداد، درصدی را کسر و بهعنوان مالیات تکلیفی پرداخت کند. درصد مالیات بسته به نوع فعالیت و شرایط قرارداد متفاوت است اما اساس کار این است که پیش از پرداخت، مالیات از درآمد پیمانکار جدا شود.
در قراردادهای اجاره خودرو، بهخصوص زمانی که اجارهدهنده شخص حقیقی باشد، پرداختکننده مبلغ اجاره باید بخشی از مبلغ را بهعنوان مالیات تکلیفی پرداخت کند. این موضوع در قراردادهای شرکتها با رانندگان یا مالکان خودرو بیشتر دیده میشود.
کارفرما موظف است هنگام پرداخت حقوق، مالیات حقوق کارکنان را محاسبه، کسر و به سازمان امور مالیاتی واریز کند. درواقع کارکنان خودشان پرداختکننده مستقیم نیستند و کارفرما نقش واسطه را دارد.
ماده 104 قانون مالیاتهای مستقیم مربوط به خدمات و فعالیتهایی بود که کارفرما باید از پرداختهای آنها درصدی را بهعنوان مالیات تکلیفی کسر میکرد. اگرچه این ماده در اصلاحیه 1394 حذف شد، اما همچنان بسیاری آن را با مالیات تکلیفی خدمات اشتباه میگیرند. الان مشابه این وظایف در مقررات جدید پراکنده شدهاند.
در انتقال سهام، کارگزار یا شرکت مربوطه موظف است مالیات نقلوانتقال را هنگام انجام معامله کسر کند. این کار باعث میشود مالیات بهصورت لحظهای و بدون نیاز به اظهار جداگانه دریافت شود.
در قراردادهای مالی مثل مضاربه، یا در فعالیتهای حقوقی مثل حقالوکاله، طرف پرداختکننده باید درصد مشخصی را کسر کرده و به حساب مالیات واریز کند. این موضوع باعث شفافیت مالی اینگونه قراردادها میشود.
درصد مالیات تکلیفی ثابت نیست و بسته به نوع فعالیت، قرارداد و قوانین جاری متفاوت است. معمولاً بین 3 تا 10 درصد در نظر گرفته میشود، اما برای هر موضوع درصد دقیق آن توسط سازمان امور مالیاتی اعلام میشود.
بهطور مثال:
مالیات تکلیفی پیمانکاری: معمولاً بین 3 تا 6 درصد بسته به نوع قرارداد
مالیات اجاره: بر اساس نوع مالک (حقوقی یا حقیقی) و مبلغ اجاره تعیین میشود
مالیات حقوق: طبق جدول مالیات حقوق مشخص میشود
اگر پرداختکننده وظیفهاش را انجام ندهد:
جریمه دیرکرد
جریمه عدم کسر و پرداخت
مسئولیت تضامنی برای پرداخت کل مالیات
برعهده او خواهد بود. درواقع قانون با پرداختکننده برخورد میکند، نه با فردی که قرار بوده مالیات از درآمدش کسر شود.
مالیات تکلیفی یکی از مهمترین ابزارهای سازمان مالیات برای کنترل شفافیت مالی است و اگر درست پردازش شود، هم برای مودی و هم برای پرداختکننده دردسر کمتری ایجاد میکند. رعایت قوانین و استفاده از سامانه، بهترین راه برای جلوگیری از جرایم و مشکلات بعدی است.
