وقف علم و فناوری


در دنياي امروز نيروي انساني دانشمند و فنـاور را مـي­تـوان منبـع مهـم هرگونـه توسـعه و بهبـود در شـرايط زندگي جوامع به شمار آورد. چنانكه دستيابي به موفقيت در زمينه هايي مانند افزايش توليد و ثروت ملـي، سلامت، اشتغال، محيط زيست و حتي صلح و همزيستي جوامـع را نيـز مـي­بايسـت از همـين رهگـذر يعنـي پيشبرد علم و فناوري دنبال كرد. به همين جهت تربيت نيـروي انسـاني علمـي و فنـاور و زمينـه سـازي بـراي كاربست ايده ها و طرح­هاي ارائه شده از سوي اين بخش معمولاً به عنوان سرمايه گذاري زيربنايي و منتهـي به توسعه پايدار در نظر گرفته مي­شود.


با وجود توافق همگاني در اين مورد يعني سرمايه گذاري براي تربيت نيروي انساني علمي و مولّد واقعيت موجود اين است كه در ميدان عمل انجام ايـن مهـم بـا چـالش هـايي بـه ويژه از نظر تأمين منابع مالي روبروست و به همين دليل به دغدغه­اي مهم بـراي نظـام هـاي مـديريتي تبـديل شده است.


به طور مشخص مي­توان گفت كه دولت­ها در اين زمينـه از توانـايي كـافي برخـوردار نیستند. از سوي ديگر تجربه هاي تـاريخي گسـترده و سـودمندي از پيشـبرد علـم و دانـش بـا اسـتفاده از سـرمايه­ هـا و حمايت­هاي مردمي در اختيار است كه تا عصر كنوني نيز ادامه يافته است. بررسي وضعيت سـرمايه گـذاري در زمينه علم و فناوري با محوريت دانشگاه­ها و دستاورد آن يعني توسعه يافتگي جوامع در جهان امروز نيـز نشان از رابطه اي معنادار ميان ميزان پيشرفت در اين زمينه ها با ميزان پشتيباني هاي مردمـي دارد كـه غالبـاً در قالب "وقف" و "خيريه" در انواع مختلف آنها ظاهر مي­ شود. سرگذشت دانشگاه­هاي طراز اول و تأثيرگـذار در سطح جهان و دستاوردهاي آن­ها در حوزه علم و فناوري نيز چيزي جـز ايـن را نشـان نمـي دهـد. نگـاهي اجمالي بر وضعيت توسعه در زمينه علم و فناوري در ايران و سنجش آن با مقياس هاي جهاني نشان مي ­دهـد كه با وجود برداشته شدن گام هاي موردي و بعضاً افتخارآفرين در اين عرصه هنوز تـا رسـيدن بـه وضـعيتي پايدار، مولّد و رقابتي در سطح جهان فاصله قابل توجهي وجود دارد. اين در حالي است كه به نظر مي­رسـد با توجه به تجربيات تاريخي غني و نيز با وجود قابليت هاي موجود در كشور، همچنـان ظرفيـت­هـاي مهمـي غيرفعال باقي مانده و يا چنانكه بايد فعال نشده اند.


استفاده از ظرفيت هاي حوزه وقف و خيريه در پيشبرد فعاليت هاي علمي – دانشگاهي و هدايت اين فعاليت­ها به سوي حوزه فناوري و توليد از جمله قابليـت هـايي است كه توجه به آن مي­تواند به غلبه برآنچـه مـي­تـوان آن را كـم تحركـي و ناپايـداري در عرصـه علـم و فناوري در كشور دانست، كمك كند.

منابع خيرين و واقفين، هميشه در خدمت ضروري­ترين نيازهاي مردم بوده است. ايـن يـك قاعـده كلـي در همه زمان­ها و مكان­هاست. خيرين، نيازهاي جامعه را از صداها و فريادهايي كه مي­شنوند و مشاهدات عيني خود تشخيص مي­دهند. نيازهاي ضروري در هر دوره ای و در هر منطقه اي بسته به شـرائط، متفـاوت اسـت.


در سال­هاي اخير، تحري م­هاي فناورانه، هـر روز سـخت­تـر و دامنـه آن وسـيع­تـر شـده اسـت. وجـود چنـين تحريم­ هايي نشانه­اي آشكار از جنگ فناوري اسـت. علـت تحـريم ­هـاي فنـاوري، تـاثير و نقـش فنـاوري در پيشـرفت كشـور اسـت. بـه فرمـوده ­ي امـام علـي(ع) «علـم قـدرت اسـت».


پيشـرفت علمـي كليـد پيشـرفت همه­ جانبه­ي كشور است. اگر بتوانيم علم را به ثروت تبديل كنيم، يك چرخه­ ي پايـدار و رو به توسعه شكل خواهد گرفت. به فرموده ­ي مقام معظم رهبري: "بايد به مرحله­ اي از توانايي برسيم كه بتوانيم با استفاده از علم، توليد ثـروت كنيم و از همان ثروت نيز براي پيشرفت علم بهره بگيريم." اما بررسي شاخص جهاني نوآوري نشان مي ­دهد كه كشور ايران در توليـد علـم و تبـديل علـم بـه فنـاوري، پيشرفت داشته است. اما ايران در تبديل علم و فناوري به ثـروت مشـكل دارد. بـه عبـارتي در انجام تحقيقات دانشگاهي و توليد مقاله، عملكرد قابل قبولي داريم. همچنين در انجام تحقيقات كاربردي و توليد فناوري عملكرد ايران قابل قبول است. اما در تجاري­ سـازي فنـاوري موفـق نبـوده ايـم.


در دهه 1370، شاهد دوره ­اي بوديم كه تعداد دانـش­ آمـوزان كشـور بـه 18 ميليـون نفـر رسـيد و بعضـي مدارس پنج شيفته شدند. در آن دوران، خيرين و واقفـين بـه كمـك آمـوزش و پـرورش شـتافتند و بحـران مديريت شد. اين حركت كماكان ادامه دارد. حركـت خيـرين مدرسـه­ سـاز باعـث حـل بحـران آمـوزش و پرورش شد. در سال 1397 حدود 4 ميليـون دانشـجو در دانشگاهها مشغول تحصيل بوده ­اند كه حدود يك ميليون نفر از آنها در مقطع تحصيلات تكميلي بوده ­اند و سالانه حدود 700 هزار دانش ­آموخته وارد بازار كار مي ­شوند. اين در حالي است كه تنها حدود سه هزار شركت دانش ­بنيان وجود دارد. این آمار لزوم ورود خیرین در این برهه خاص را به حوزه علم و فناوری نشان می دهد.