بهترین روش درمان کنه واروا

کنه واروآ (Varroa destructor)، انگل خارجی زنبور عسل و عامل بیماری واروازیس، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های صنعت زنبورداری در سراسر جهان است. این کنه، نه تنها با تغذیه از همولنف (خون) زنبورهای بالغ و لاروها، آن‌ها را ضعیف می‌کند، بلکه به عنوان ناقل بیماری‌های ویروسی متعدد، باعث تضعیف سیستم ایمنی و افزایش تلفات کلنی‌ها می‌شود. شناخت دقیق بیولوژی، چرخه زندگی، اثرات مخرب، روش‌های تشخیص و استراتژی‌های کنترل این انگل، برای حفظ سلامت و بقای زنبور عسل و صنعت زنبورداری، حیاتی است. در این مقاله تصمیم داریم بهترین روش درمان کنه واروا را برای شما عزیزان به صورت تخصصی بیان کنیم.

بیولوژی و چرخه زندگی کنه واروا:

کنه واروا یک بندپای هشت پا از خانواده Varroidae است. این کنه، انگل خارجی اجباری زنبور عسل است و بدون میزبان خود قادر به زندگی و تولید مثل نیست. کنه واروآ دارای دو فاز اصلی در چرخه زندگی خود است:

1. فاز تولید مثلی (phoretic): در این فاز، کنه‌های ماده بالغ، روی بدن زنبورهای بالغ (معمولاً بین شکم و قفسه سینه) چسبیده و از همولنف آن‌ها تغذیه می‌کنند. این فاز، امکان جابجایی کنه بین زنبورها و کلنی‌ها را فراهم می‌کند.
2. فاز تولید مثلی (reproductive): کنه‌های ماده بالغ، وارد سلول‌های شفیرگی زنبور عسل (کمی قبل از بسته شدن درب سلول) شده و در آنجا تخم‌گذاری می‌کنند. کنه ماده، ابتدا یک تخم نر و سپس چندین تخم ماده می‌گذارد. کنه‌های جوان، از همولنف شفیره زنبور عسل تغذیه کرده و پس از بلوغ، با زنبور بالغِ تازه متولد شده، از سلول خارج می‌شوند.

اثرات مخرب کنه واروا:

کنه واروا، به طرق مختلف، به زنبور عسل آسیب می‌رساند:

• تغذیه از همولنف: کنه‌ها با سوراخ کردن کوتیکول (پوشش خارجی بدن) زنبور و تغذیه از همولنف، باعث ضعف، کاهش وزن، کاهش طول عمر و کاهش توانایی پرواز زنبورها می‌شوند.
• انتقال بیماری‌های ویروسی: کنه واروا، ناقل بسیار مهمی برای چندین ویروس خطرناک زنبور عسل است، از جمله ویروس بدشکلی بال (DWV)، ویروس فلج حاد اسرائیلی (IAPV)، ویروس کشمیر (KBV) و ویروس کیسه‌میری (SBV). این ویروس‌ها، باعث تضعیف سیستم ایمنی، بروز ناهنجاری‌های ظاهری (مانند بدشکلی بال‌ها) و افزایش تلفات زنبورها می‌شوند.
• کاهش تولید عسل: کلنی‌های آلوده به کنه واروا، به دلیل ضعف و بیماری زنبورها، توانایی کمتری در جمع‌آوری شهد و تولید عسل دارند.
• تضعیف کلنی و افزایش احتمال زمستان‌گذرانی ناموفق: کلنی‌های شدیداً آلوده، به تدریج ضعیف شده و جمعیت آن‌ها کاهش می‌یابد. این کلنی‌ها، در برابر شرایط نامساعد محیطی (مانند زمستان‌های سرد) آسیب‌پذیرتر بوده و احتمال نابودی آن‌ها افزایش می‌یابد.

علایم کنه واروا:

تشخیص زودهنگام و دقیق علایم آلودگی به کنه واروا، برای اجرای به موقع روش‌های کنترلی، ضروری است. روش‌های مختلفی برای تشخیص علائم کنه واروا وجود دارد:

• بازرسی چشمی: بررسی زنبورهای بالغ و شفیره‌ها (به ویژه شفیره‌های نر) از نظر وجود کنه بالغ. این روش، ساده اما کم‌دقت است و تنها آلودگی‌های شدید را نشان می‌دهد.
• روش شستشو با الکل یا پودر قند: در این روش، نمونه‌ای از زنبورهای بالغ (حدود 300 زنبور) را در ظرفی حاوی الکل یا پودر قند قرار داده و به شدت تکان می‌دهند. کنه‌ها از بدن زنبور جدا شده و در مایع یا پودر ته‌نشین می‌شوند. سپس، تعداد کنه‌ها شمارش شده و میزان آلودگی تخمین زده می‌شود.
• بررسی ریزش طبیعی کنه: قرار دادن یک صفحه چسبناک در زیر قاب‌های کندو و شمارش کنه‌هایی که به طور طبیعی روی صفحه می‌افتند. این روش، می‌تواند میزان تقریبی آلودگی را در طول زمان نشان دهد.
• بررسی سلول‌های شفیرگی: باز کردن درب سلول‌های شفیرگی (به ویژه سلول‌های شفیرگی نر) و بررسی وجود کنه بالغ و مراحل نابالغ آن.

روش های درمان کنه واروا

کنترل کنه واروآ، یک فرآیند مداوم و چندوجهی است و هیچ روش واحدی نمی‌تواند به طور کامل این انگل را ریشه‌کن کند. استراتژی‌های کنترل کنه واروآ، به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

1. روش‌های غیرشیمیایی (بیوتکنیک و ارگانیک):استفاده از ملکه‌های مقاوم به کنه: پرورش و تکثیر زنبورهایی که رفتار بهداشتی بالاتری دارند و می‌توانند کنه‌ها را از بدن خود و سایر زنبورها جدا کنند.
   ایجاد وقفه در تخم‌گذاری ملکه: با حبس کردن ملکه برای مدتی کوتاه، می‌توان چرخه تولید مثل کنه را مختل کرد.
   حذف شفیره‌های نر: شفیره‌های نر، به دلیل دوره رشد طولانی‌تر، بیشتر مورد حمله کنه قرار می‌گیرند. حذف قاب‌های حاوی شفیره‌های نر، می‌تواند به کاهش جمعیت کنه کمک کند.
   استفاده از اسیدهای آلی: اسید فرمیک و اسید اگزالیک، دو ترکیب ارگانیک هستند که می‌توانند برای کنترل کنه واروآ استفاده شوند. این اسیدها، به صورت تدخینی یا محلول در آب، روی زنبورها اسپری می‌شوند.
   استفاده از تیمول: تیمول، یک ترکیب طبیعی موجود در آویشن است که دارای خاصیت کنه‌کشی است. می‌توان از بلورهای تیمول یا نوارهای آغشته به تیمول در داخل کندو استفاده کرد.
   
2. روش‌های شیمیایی:استفاده از کنه‌کش‌های سنتتیک: در گذشته، از کنه‌کش‌های شیمیایی مختلفی مانند فلووالینات، فلومترین، آمیتراز و کومافوس برای کنترل کنه واروآ استفاده می‌شد. اما، به دلیل ایجاد مقاومت در کنه‌ها و باقی‌مانده‌های دارویی در عسل، استفاده از این مواد، محدود شده است.
   یکی از روش‌های رایج و مؤثر برای کنترل کنه واروآ، استفاده از نوارهای ضد کنه است. این نوارها، حاوی مواد شیمیایی (یا طبیعی) هستند که به تدریج در داخل کندو آزاد شده و کنه‌ها را از بین می‌برند. در ادامه، به معرفی چند نمونه از این نوارها، به ترتیب اثربخشی (از بهترین تا ضعیف‌ترین) می‌پردازیم:

• فلوموار (Flumevar): فلوموار یک نوار پلی‌اتیلنی آهسته‌رهش حاوی فلومترین است که برای کنترل و درمان کنه واروا در زنبورعسل به کار می‌رود. این محصول ساخت شرکت Apilab آرژانتین بوده و از طریق آزادسازی تدریجی ماده مؤثره، باعث کاهش جمعیت کنه‌های واروا در کندو می‌شود. فلوموار علاوه بر کنه‌های بالغ، روی کنه‌هایی که در طول دوره درمان متولد می‌شوند نیز اثر دارد و با پوشش دو سیکل تولیدمثلی کنه، تأثیرگذاری بالایی دارد. کیفیت نوار در طول دوره نگهداری بدون تغییر باقی می‌ماند و بسته‌بندی مقاوم آن از محصول در برابر نور و حرارت محافظت می‌کند. همچنین، عسل تولیدشده در کلنی‌هایی که تحت درمان با فلوموار هستند، نیازی به دوره پرهیز از مصرف ندارد.

مزایا: اثرگذاری بالا/ آزادسازی تدریجی/استفاده آسان/ بدون دوره پرهیز از مصرف.
معایب: استفاده مداوم از داروهای شیمیایی ممکن است باعث مقاوم شدن کنه‌ها شود.

• تیمول (Thymol): تیمول، یک ترکیب طبیعی موجود در گیاه آویشن است که خاصیت کنه‌کشی دارد. نوارهای حاوی تیمول، با آزاد کردن تدریجی بخارات تیمول، کنه‌ها را از بین می‌برند.

مزایا: منشأ طبیعی، سمیت کم برای زنبورها (در دوز مناسب)، عدم ایجاد مقاومت در کنه‌ها.
معایب: اثربخشی کمتر از فلوموار (به ویژه در آلودگی‌های شدید)، وابستگی به دما (در دماهای پایین، اثربخشی کاهش می‌یابد).

• تنباکو: استفاده از برگ‌های خشک تنباکو یا عصاره آن، یکی از روش‌های سنتی کنترل کنه واروآ است. نیکوتین موجود در تنباکو، خاصیت کنه‌کشی دارد.

مزایا: در دسترس بودن، ارزان بودن.
معایب: اثربخشی متغیر و معمولاً کمتر از تیمول، احتمال انتقال طعم و بوی تنباکو به عسل، سمیت برای زنبورها (در صورت استفاده بیش از حد).

• هربی‌مد (HerbyMed): این محصول، یک نوار ارگانیک بر پایه عصاره‌های گیاهی است که ادعا می‌شود دارای خاصیت کنه‌کشی است.

مزایا: منشأ گیاهی، احتمال سمیت کمتر برای زنبورها.
معایب: شواهد علمی محدود در مورد اثربخشی، نیاز به تحقیقات بیشتر برای تأیید کارایی.

• وامیتِرات (Vamirat): این نوار، حاوی ماده مؤثره آمیتراز (amitraz) است که یک ترکیب فرم‌آمیدین می‌باشد. آمیتراز، با اختلال در سیستم عصبی کنه‌ها، باعث جدا شدن آن‌ها از بدن زنبور و مرگ آن‌ها می‌شود.

مزایا: اثر بخشی در برابر کنه های مقاوم.

معایب: احتمال سمیت برای انسان، زنبور و ایجاد مقاومت در کنه.

مدیریت تلفیقی کنه واروا (IPM):

بهترین رویکرد برای کنترل کنه واروا، استفاده از یک برنامه مدیریت تلفیقی (IPM) است. این برنامه، شامل ترکیبی از روش‌های مختلف (غیرشیمیایی و شیمیایی) است که به طور هم‌زمان یا متناوب، برای کاهش جمعیت کنه و حفظ سلامت زنبورها به کار می‌روند. کنه واروآ، یک چالش جدی برای زنبورداران است. با استفاده از یک برنامه مدیریت تلفیقی، شامل روش‌های غیرشیمیایی و استفاده هوشمندانه از نوارهای ضد کنه مانند فلوموار (به عنوان بهترین گزینه)، تیمول و سایر موارد، می‌توان جمعیت کنه را کنترل کرده و از سلامت زنبورها محافظت نمود. انتخاب نوع نوار ضد کنه، باید با توجه به میزان آلودگی، شرایط محیطی، سابقه مقاومت دارویی در منطقه و توصیه‌های کارشناسان زنبورداری انجام شود.

در این مقاله به بررسی روش های درمان کنه واروا پردختیم، انواع روش ها را مورد بررسی قرار دادیم و بهترین روش درمان کنه واروا را پیشنهاد کردیم. امیدواریم این مطلب علمی مورد توجه شما عزیزان قرار گرفته باشد.