رشد شتابزده شهرها در دهههای اخیر، تنها به افزایش ساختمانها و گسترش زیرساختها محدود نشده است. بلکه بهصورت عمیقتری، ساختارهای اجتماعی، الگوهای رفتاری و در نهایت مفهوم «امنیت شهری» را دستخوش تغییر کرده است.
برخلاف تصور عمومی، کاهش احساس امنیت در شهرهای بزرگ الزاماً نتیجه افزایش جرم سازمانیافته نیست، بلکه بیشتر به دلیل تغییر بافت شهری، جغرافیایی شهر، کاهش نظارت اجتماعی و ناهماهنگی میان توسعه فیزیکی و نیازهای امنیتی شهروندان رخ میدهد.
در بسیاری از شهرهای ما امروزه، توسعه با اولویت سرعت و تراکم انجام شده، نه کیفیت زیست و پایداری اجتماعی. همین مسئله باعث شده امنیت، بهعنوان یکی از مهمترین مؤلفههای کیفیت زندگی شهری، بهتدریج تضعیف شود.
در بافتهای قدیمی شهری، محلهها دارای هویت مشخص بودند. ساکنان یکدیگر را میشناختند، رفت و آمدها قابل پیش بینی بود و نوعی «نظارت غیررسمی اجتماعی» بهصورت طبیعی وجود داشت. این نظارت، بدون نیاز به ابزار خاص، نقش بازدارندهای در برابر بسیاری از جرائم خرد ایفا میکرد.
اما توسعه شتابزده شهرها، این ساختار را از بین برده است
برجهای مسکونی پرتراکم جای خانههای حیاطدار را گرفتهاند
همسایهها اغلب یکدیگر را نمیشناسند
رفتوآمدها متنوع، ناشناس و کنترلناپذیر شدهاند
در چنین شرایطی، میتوان گفت فضای شهری با رشد شتاب زده از محیط اجتماعی قابل پیشبینی به فضای فیزیکی شلوغی تبدیل میشود. این تغییر، گاها بستر مناسبی برای افزایش سرقتهای خرد، تخلفات، و احساس ناامنی فراهم میکند حتی اگر آمار رسمی جرم افزایش چشمگیری نداشته باشد.
یکی از خطاهای رایج در توسعه شهری، تفکیک امنیت از طراحی و برنامهریزی است. بسیاری از پروژههای مسکونی، تجاری و حتی اداری، بدون در نظر گرفتن اصول Crime Prevention Through Environmental Design (CPTED) ساخته میشوند. اصولی که تأکید دارند طراحی فضا باید بهگونهای باشد که امکان وقوع جرم را کاهش دهد.
(نظریه (CPTED)که مخفف crime prevention through environmental design به معنای "پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی" است که با استفاده از آن می توان با طراحی مناسب محل سکونت، کار و زندگی افراد جامعه را از ارتکاب جرائم در محیط های انسان ساخت عمومی و خصوصی آن ها در شهر مورد پیشگیری قرار داد.)
پیامدهای این غفلت را میتوان در موارد زیر دید:
ورودیها و خروجیهای بدون کنترل
پارکینگهای تاریک و فاقد دید کافی
فضاهای نیمه عمومی بدون نظارت
نقاط کور دیداری در مجتمعها
در چنین فضاهایی، نهتنها احتمال وقوع جرم افزایش مییابد، بلکه پس از وقوع حادثه نیز امکان مستندسازی و پیگیری بهشدت محدود میشود.
برخلاف تصور رایج، تهدیدات امنیتی امروز الزاماً خشن تر نشدهاند، بلکه هوشمند تر و پراکنده تر شدهاند. بخش قابل توجهی از ناامنی شهری امروز مربوط به:
سرقتهای فرصت محور
تخلفات سریع و کم ریسک
آسیب به خودروها
ورود غیرمجاز به فضاهای خصوصی
این نوع تهدیدات، معمولاً در بازههای زمانی کوتاه اتفاق میافتند و بدون ابزار ثبت و نظارت، شناسایی عامل آنها تقریباً غیرممکن است. همین مسئله باعث شده نگاه سنتی به امنیت (قفل، نگهبان، دیوار بلند) دیگر پاسخگوی شرایط جدید نباشد.
یکی از بخشهایی که بیشترین تأثیر را از تغییر بافت شهری گرفته، حوزه خودرو است. افزایش تراکم، کمبود پارکینگ امن، و پارک خودرو در فضاهای عمومی یا نیمه خصوصی، خودروها را به هدفی آسان تبدیل کرده است.
سرقت خودرو، سرقت قطعات، یا آسیب زدن عمدی به خودرو، اغلب بدون شاهد مستقیم رخ میدهد. در این شرایط، ابزارهایی مانند:
دوربین ثبت وقایع خودرو
ردیابهای موقعیتیاب (GPS)
نه بهعنوان تجهیزات لوکس، بلکه بهعنوان ابزار مدیریت ریسک شناخته میشوند. این فناوریها امکان بازدارندگی، ثبت شواهد و بازیابی را فراهم میکنند. چیزی که در ساختار شهری جدید، دیگر نمیتوان صرفاً به حضور فیزیکی افراد متکی بود.
نقش فناوریهای نظارتی در بازتعریف امنیت شهری
امنیت در شهرهای مدرن، بیش از آنکه وابسته به حضور فیزیکی باشد، به داده، ثبت و تحلیل وابسته است. سیستمهای نظارت تصویری (CCTV) در این چارچوب، نقش چشم شهر را ایفا میکنند، نه فقط برای واکنش پس از حادثه، بلکه برای پیشگیری و مدیریت هوشمند فضا.
کارکرد واقعی این تجهیزات زمانی معنا پیدا میکند که:
پوشش دیداری صحیح طراحی شده باشد
نقاط کور حذف شوند
تصاویر قابل استناد و باکیفیت باشند
سیستم بهدرستی نگهداری شود
در این مسیر، بسیاری از کاربران، مدیران ساختمانها و کسب و کارها، برای آشنایی با راهکارهای مناسب، به مجموعههای تخصصی فعال در حوزه تجهیزات امنیتی مراجعه میکنند، فروشگاه های مانند پیسونیک وان (pesonic1.com) که در زمینه تجهیزات نظارتی، دوربینهای مداربسته، دوربین ثبت وقایع خودرو ردیاب خودرو و... و راهکارهای امنیتی فعالیت دارند و نقش واسط میان نیاز واقعی کاربر و فناوری مناسب را ایفا میکنند.
امنیت تنها به معنای نبود جرم نیست، بلکه به معنای احساس کنترل، پیش بینی پذیری و آرامش ذهنی است. شهری که شهروندان آن نسبت به محیط زندگی، خودرو یا محل کار خود احساس ناامنی دارند، حتی اگر از نظر اقتصادی توسعهیافته باشد، در کیفیت زندگی شکست خورده است.
توسعه شهری زمانی موفق است که:
امنیت را همزمان با ساختوساز ببیند
فناوری را جایگزین نظارت اجتماعی ازدسترفته کند
و شهروند را به ابزار آگاهانه مدیریت امنیت مجهز سازد
تغییر بافت شهرها، واقعیتی غیرقابل انکار است، اما قربانی شدن امنیت، اجتنابناپذیر نیست. مشکل اصلی، توسعهای است که بدون پیوست امنیتی اجرا میشود. در شهرهای امروز، امنیت دیگر صرفاً یک مفهوم انتظامی نیست، بلکه بخشی از طراحی، فناوری و سبک زندگی است. هرچه این واقعیت زودتر درک شود، هزینههای اجتماعی و فردی کمتری به شهروندان تحمیل خواهد شد.
