معمولاً وقتی صحبت از نوشتن سریع یا باکیفیت پایان نامه، رساله یا مقاله میشود، از اهمیت ریشهایترین قسمت آن غفلت میکنیم: انتخاب موضوع پایان نامه
هر ماه افراد زیادی به ما مراجعه میکنند و درخواست میکنند که یک موضوع خوب برای پایان نامه ارشد یا رساله دکتری به آنها بدهیم!
متاسفانه اکثر افراد مرحله انتخاب موضوع پایان نامه را سرسری طی میکنند و بعد به دنبال باکیفیت انجام دادن آن میروند و همین رفتار، عامل پنهان بیشتر اشتباهات و سرخوردگیهایی است که در مسیر انجام پژوهش با آنها روبهرو میشوند.
یک موضوع خوب موضوعی است که:
ظرفیت پژوهش داشته باشد، یعنی منابع کافی برای انجام پژوهش وجود داشته باشد.
در مسیر اهداف زندگی و چشمانداز شما باشد تا انگیزه پیدا کنید و بتوانید وقت و تلاش مناسبی برای انجام آن بگذارید.
نیازی از نیازهای واقعی شما و یا جامعه را حل کند.
انتخاب یک موضوع خوب برای پایان نامه ارشد یا رساله دکتری در گام نخست چهار اثر مستقیم روی پژوهش شما میگذارد:
انگیزه شما برای انجام پژوهش را افزایش میدهد
سرعت انجام پژوهش شما را بالا میبرد
کیفیت پژوهش شما را به شدت ارتقا میدهد
ساختارسازی برای ارائه مباحث پژوهش را تقویت میکند
همچنین، انتخاب موضوع پایان نامه به صورت کاربردی در بلندمدت میتواند چهار مزیت زیر را نیز برای شما به همراه داشته باشد:
میتواند ظرفیت اقتصادی داشته باشد
رزومه خوبی برای شما محسوب میشود
میتواند سبب پیشنهادات شغلی شود
میتواند سبب شکلگیری ارتباطات مفیدی با گروهها و سازمانها شود
اگر روی انتخاب موضوع پایان نامه ارشد یا دکتری به اندازه کافی وقت نگذارید، مقصد نهایی پژوهش شما کامیون خرید و فروش کیلیویی پایان نامه و یا در بهترین حالت، زیر پایه مانیتور کارکنان دانشگاه خواهد بود. درست مثل اکثر پایاننامههایی که تا امروز نوشته شدهاند!
واقعا چرا حاصل عمرها و زمان زیادی که دانشجویان و طلاب سپری میکنند، چنین سیاهههایی میشود؟
پاسخ این است: به این علت که ما درابتدا برای انتخاب موضوع پایان نامه وقت کافی نگذاشتهایم!
فراموش نکنید که پژوهش، مثل همسر شماست که زمان قابل توجهی از عمرتان را باید پای آن سپری کنید؛ نام آن نیز برای شما باقی خواهد ماند، خوب یا بد!
همچنین لازم است بدانید که موضوع خوب، انتخاب کردنی نیست، بلکه پیدا کردنی است. شما باید بار بر زمین مانده اولویتدار خود و جامعه را که قادر به برداشتن آن هستید، شناسایی کنید، نه اینکه صرفاً بر مبنای ذوق شخصی خودتان به انتخاب موضوع پایان نامه بپردازید.
ما در موسسه پیدا، یک مسیر دارای شش گام طراحی کردهایم؛ شما با استفاده از این مسیر میتوانید یک موضوع جدید و کاربردی را برای پژوهش خودتان انتخاب کنید. موضوعی که استاد نتواند آن را رد کند!
مسیر کلی رسیدن به چنین موضوعی از جاده زیر عبور میکند:
شش گام اصلی مسیر انتخاب موضوع پایان نامه عبارتند از:
مهارت موضوعیابی
مهارت نقد و تحلیل موضوعات شناسایی شده
مهارت نوآوری موضوعی
مرور و بازنگری مسیر
مهارت دقیق سازی موضوع
مهارت عنواننویسی یک موضوع
مقدمه انتخاب موضوع پایان نامه، تعیین چشم انداز زندگی خودتان است. تا زمانی که این مسأله روشن نشود، نه انتخاب رشته و نه شیوه درس خواندن و نه انتخاب موضوع پایان نامه در جایگاه اصلی خود قرار نمیگیرند.
بسیاری از مردگیها و بیانگیزگیها در طی کردن پژوهش هم به همین مسأله بر میگردد، یعنی از آنجا که مسأله پژوهش، مسأله زندگی فرد نیست و در راستای مسیر زندگی او نیست، فرد انگیزه کافی برای وقتگذاری و پیشبرد آن پژوهش را ندارد.
خورشید انرژی بسیار زیادی دارد. خورشید در کره زمین، در کورههای خورشیدی غول آسا، دما را تا حدود چهار هزار درجه سانتیگراد بالا میبرد. ولی همین خورشید در روز گرم تابستانی، قدرت جوشاندن یک لیوان آب را هم ندارد! اما چرا؟
چون شعاعهای نوری که در کوره خورشیدی جمع شده بود، در لیوان آب جمع نشده است و به صورت پراکنده استفاده میشود. تک تک ما غولهای انرژی هستیم که به دلیل نداشتن توحید و پراکندگی انگیزهها، انرژیهایمان پخش میشود و در نهایت کار خاصی از آن بر نمیآید.
باید انتخاب رشته ما بر همین اساس باشد. باید کسب و کار ما بر همین اساس انتخاب شود. باید انتخاب موضوع پایان نامه و رساله ما نیز بر همین اساس تنظیم شود. باید حتی تفریح و ورزش و خواب و خوراک ما بر همین اساس معین شود تا زندگی ما وحدت و انسجامی در مسیرهای صحیح داشته باشد. با پراکندگی نمیتوان بارهای بزرگ و اولویتدار را برداشت.
پیشنهاد ما به شما این است که ابتدا به کمک تمریناتی که در این صفحه مطرح میکنیم، چشم انداز زندگی خودتان را مشخص کنید و سپس انتخاب موضوع پایان نامه خودتان را بر اساس چشمانداز زندگی خودتان انجام دهید.
بدیهی است که پایان نامه یا پژوهشی که موضوع آن برخواسته از رسالت و چشم انداز زندگی خود شما باشد، در شما انگیزه بیشتری برای حرکت ایجاد می کند، کیفیت بیشتری دارد و در آینده اثر بسیار مثبتی در مسیر شغلی شما خواهد داشت.
در اینجا یک فرمول با شش گام را به شما معرفی میکنیم. به کمک این فرمول شما میتوانید چشم انداز زندگی خودتان را مشخص کنید؛ روشن شدن چشم انداز زندگی شما نه تنها در انتخاب موضوع پایان نامه بلکه در کل تصمیم گیریهای مهم زندگی به شما جهت میدهد؛ پس لطفاً زمان بگذارید و موارد خواسته شده در هر شش گام را روی یک کاغذ مشخص کنید:
ابتدا باید بررسی کنیم که در زندگی خود چه کاره هستیم! دقیقا خود را و کارهایمان را بفهمیم و بشناسیم و بتوانیم مجموعه آنها را نقد کنیم. در مرحله بعد ارزشها را بشناسیم و بفهمیم که حقیقتا چه چیزهایی ارزش است و سبب رشد و تکامل همه جانبه ماست و چه چیزهایی چنین نیست. در مرحله بعد خلأها و نیازها و بارهای برزمین مانده خود و جامعه را بر اساس نظام ارزشی بشناسیم و در مرحله بعد، با تحلیل و بررسی مجموعه بارهای بر زمین مانده، چشم انداز خود را برگزینیم.
تمرین ترسیم بوم زندگی یک تمرین مفصل است که به شما کمک میکند نسبت به رفتار، عادات، افکار، داراییها و ساختار وجودی خودتان به یک خودآگاهی جامع برسید، توضیحات جامع این تمرین را میتوانید در نوشتار آموزش کامل ترسیم بوم زندگی مطالعه کنید.
در این گام به کمک چند سوال، ریشه و علت هر یک از رفتار، عادات، افکار و ... که در بوم زندگی خودتان شناسایی کردید را تحلیل میکنید و متوجه میشوید چرایی هر کدام از آنها چیست و شما در هر کدام از آنها چه رسالتی را دنبال میکنید. در نوشتار نقد بوم زندگی می توانید آموزش کامل این گام را مشاهده کنید.
تمرین فهرست کردن ارزشهای فردی به شما کمک میکند که ارزشهای واقعی و عینی خودتان را تشخیص بدهید و بفهمید که چه ارزشهایی صرفا در ذهنت باقی مانده است و به مقام عمل کشیده نشده است.
سوالاتی از این قبیل می تواند شما را در شناسایی خلأهای فردی و اجتماعی اطرافتان یاری کند:
من چه نقصها و کاستیهای اساسی دارم که باید اصلاح کنم؟
فاصله وضع موجود و مطلوب من، با چه اموری پر میشود؟
جامعه با وضعیت مطلوب خود چه نسبتی دارد و برای طی کردن این فاصله در چه محورهایی، چه اتفاقاتی باید بیفتد؟
خانواده من با وضعیت مطلوب چه نسبتی دارد و چه طور باید به سمت آن حرکت کند؟
توصیه میکنم نوشتار راهنمایی جامع خلأهای فردی و اجتماعی را هم حتماً مطالعه کنید، چرا که شناسایی خلأها نقش مهمی در انتخاب موضوع پایان نامه ایفا میکند.
50 نعمت اصلی و دارایی اصلی که خداوند به شما داده است را فهرست کنید. سپس آنها را در محورهای زیر قرار بدهید:
مالی، جسمی، ویژگی روحی، خانوادگی، محیطی و جغرافیایی، ارتباطی، مهارتی، علمی
سپس تفکر کنید که با هر یک از این نعمتها چه کارهایی میشود انجام داد؟ و چه ظرفیتهایی با این نعمتها دارید که هنوز آنها را آن طور که باید فعال نکردهاید؟
حال که مجموعه محورهای سابق را انجام دادید، نوبت به جمع بندی برای رسیدن به چشم انداز نهایی میرسد. چشم اندازنهایی شما مشخص میکند که انتخاب موضوع پایان نامه شما در چه حوزهای باید انجام شود.
چشم انداز نهایی ترکیبی از مسئولیتهای برآمده از نعمتها و خلأهای فردی و اجتماعی است، به این صورت که خلأهای اولویتداری که شما با نعمتهایی که دارید، میتوانید در درازمدت، آنها را بر طرف کنید، چشم انداز شما میشود. یادتان باشد که چشمانداز شما همان بار بر زمین افتاده اولویتدار شما است.
در مرحله قبل به چشمانداز رسیدیم، حالا نوبت به انتخاب موضوع پایان نامه در راستای چشم انداز میرسد. این بار باید فهرستی از بارهای بر زمین مانده رشته تحصیلی را که در راستای رساندن شما به چشم اندازتان است، تهیه کنید. میتوانید ابتدا خلأهای رشته تحصیلی خود را شناسایی کنید و بعد بررسی کنید که کدام یک از آنها در راستای رسیدن به چشم انداز شما است.
یا میتوانید فهرستی از بارهای بر زمین مانده زندگی خود تهیه کنید و با فهرستی از بارهای بر زمین مانده رشته تحصیلی خود مقایسه کنید و بین آن دو پیوند بر قرار کنید، فرض کنید شما نیازمند تقویت صبر هستید و از طرفی در رشته تحصیلی شما، نگاه کاربردی به معارف، کم رنگ است. شما می توانید این دو بار شخصی و تحصیلی را با هم ترکیب کنید و به موضوعی کاربردی برای اجرایی کردن معارف مربوط به صبر در زندگی خود برسید.
سه شاهراه شناسایی موضوعات پژوهشی در هر رشتهای عبارتند از:
تفکر
مشورت
مطالعه
اما در این زمینه چالشها و نکاتی وجود دارد که در ادامه به آن میپردازیم.
تفکر عنصری است که در تمامی مراحل پژوهش حضور دائم دارد. چالش اصلی تفکر، راه نیفتادن آن است. بسیاری اوقات میخواهیم فکر کنیم ولی فکر جریان پیدا نمیکند. "سؤال" کلید راه انداختن تفکر است. باید از خود سؤالات اساسی بپرسیم تا فکرمان نسبت به موضوع راه بیفتد.
یکی از بهترین راههای راه انداختن فکر، ترسیم شبکه مسائل «انتخاب موضوع پایان نامه» است. با مطالعه نوشتار ابزار سرّی شبکه مسائل، شیوه ترسیم آن را خواهید آموخت.
نکته مهم اینکه مرور سر فصلها و ریز موضوعات رشته تحصیلی نیز میتواند زمینه سازی مناسبی برای راه انداختن تفکر در شناسایی و انتخاب موضوع پایان نامه داشته باشد.
در پرسش از اساتید توجه به این نکته لازم است که سوالات نوآورانه را از اساتید بپرسیم. در اینجا به 15 پرسش کلیدی اشاره میکنیم. شما میتوانید با پرسیدن این پرسشها از اساتید، راهنماییهای مفیدی جهت انتخاب موضوع پایان نامه خودتان از آنها دریافت کنید:
آیا نظریهای هست که بتوانیم لوازم و نتایج آن را بهتر تبیین کنیم؟
آیا نظریهای هست که جا داشته باشد در مبانی آن بیشتر کار شود؟
آیا منبع جدیدی در رشته ما کشف شده است یا به تازگی نوشته شده است که جای کار ویژه داشته باشد؟
آیا قرائت جدیدی میتوان از برخی از نظریات مطرح در رشته تحصیلی ما، ارائه داد؟
آیا منبعی قدیمی در رشته ما وجود دارد که جا داشته باشد به کمک منابع موجود بازسازی شود؟
آیا اثر خوبی برای ترجمه در رشته ما وجود دارد که آن را به زبانی دیگر ترجمه کنیم؟
آیا نیاز است که تنظیم جدیدی از برخی از نظریات ارائه داد؟
آیا مسأله جدیدی هست که بخواهیم به آن بپردازیم؟
آیا کسی نظریه جدیدی در این زمینه ارائه داده است؟
آیا روشی تازه برای بررسی مسائل دانش ما وجود دارد؟
آیا ارتباط جدیدی میتوان میان مسائل مختلف رشته ما، مطرح کرد؟ چه مسائلی؟
تبیین ارتباطات نظریات مختلف چه مقدار مورد نیاز است؟ چه نظریاتی؟
نوآوریهای چه نظریاتی نیاز به تبیین بیشتر دارد؟
آثار و پیامدهای چه نظریاتی نیاز به بررسی بیشتر دارد؟
آیا مفهومی تازه در دانش ما وجود دارد که جا دارد به بررسی آن بپردازیم؟
نوع اول مشورت استفاده از راهنماییهای اساتید و متخصصین بود، اما در نوع دوم به سراغ افراد داخل میدان میرویم. این نوع مشورت به شما کمک میکند تا در انتخاب موضوع پایان نامه خودتان بر روی نقاطی دست بگذارید که نیاز واقعی مخاطب پژوهش شما را در بر بگیرد.
برخی از افراد تخصص ندارند اما در کف میدان مسائل و رنجها را به خوبی میتوانند حس کنند. مراجعه به این افراد، در یافتن موضوعات زنده و بارهای بر زمین افتاده میتواند بسیار مؤثر باشد.
خوب است برای راهنمایی گرفتن از قشری که در صدد حل نیازها و مشکلات آنها هستیم، این سؤالات را بپرسیم:
شما چه غمهایی دارید؟
شما چه دردهایی دارید؟
شما چه کمبودهایی دارید؟
شما از چه چیزهایی میترسید؟
مثلا ممکن است جامعه زندانیان یا تاکسیرانان یا دانش آموزان دبیرستان را رصد کنیم و بخواهیم بدانیم که معارف دین کدام مشکلات این افراد را میتواند حل کند. از ایشان سؤالهایی با محورهای بالا را میپرسیم. مناسب است که محورها ریز شود و مثلا از انواع درد یا غم یا ترس یا کمبود جسمی و روحی و خانوادگی و اجتماعی و شغلی و ارتباطی و محیطی ایشان سؤال بپرسیم و بعد خودمان تحلیل کنیم و ببینیم که چه چیزهایی برای حل این مشکلات میتوانیم در رشته تحصیلی خود پیدا کنیم.
مشکل اصلی در استفاده از این ابزار این است که چه چیزی را باید مطالعه کنیم تا بتوانیم به موضوع خوبی دست پیدا کنیم؟
به صورت کلی دو دسته منابع در این قسمت وجود دارد که هر یک برای بخشی از مسیر انتخاب موضوع پایان نامه مناسب است. دسته اول منابعی است که ظرفیتهای نوآوری و حل مسأله را در رشته تحصیلی مدنظر ما، آشکار میکند. این منابع عبارتند از:
مباحث و دیدگاههای مطرح شده در همایشهای علمی
موضوعات پیشنهادی در فراخوانهای مراکز پژوهشی و همایشها
موضوعات دارای بودجه پژوهشی (گرنت) با راهنمایی اساتید
کتبی که اولویتهای پژوهشی رشته تحصیلی ما را جمع کردهاند: در رشتههای مختلف کتبی نوشته شده است که یک متخصص اولویتهای پژوهشی رشته خود را نوشته است
اما دسته دوم منابعی که باید مطالعه شود، منابعی است که برای ما مسائل اختلاف برانگیز رشته تحصیلی و حد و مرز مسائل کار شده را روشن میکند. این منابع عبارتند از:
موضوعات و ریز موضوعات پژوهشنامهها
اطلاعات پایگاههای اینرنتی داده
مقالات مندرج در مجلات تخصصی
مرور کلی این منابع نیز، میتواند زمینه ساز ایدههای خوبی برای انتخاب موضوع پایان نامه باشد. در مورد جزئیات این منابع، میتوانید نوشتار جامع 4 گام منبع یابی را مطالعه کنید.
بسیاری اوقات در شناسایی موضوعات فرعی و موضوعاتی که موضوعیت ندارند، به اشتباه جای موضوعات ریشهای و اصلی مینشینند و انرژی پژوهشگر هدر میرود. برای اینکه در این زمینه اطلاعات بیشتری کسب کنید می توانید نوشتار مراقب تله موضوع فرعی باش! را مطالعه کنید.
در مرحله قبل به تعدادی از موضوعاتی که در کل مناسب هستند، دست یافتیم. هدف از مرحله قبل این بود که انتخاب موضوع پایان نامه ما، با زندگی ما گره بخورد و به این ترتیب بهره بیشتری از پژوهش ببریم و انگیزه بیشتری برای پیشبرد آن داشته باشیم و فایده بیشتری به جامعه برسانیم.
اما در این مرحله میخواهیم از میان موضوعات گوناگون، به اولویت بندی برسیم تا بفهمیم از میان موضوعات مرحله قبل که از جهاتی مورد تأیید بودند، در نهایت کدام موضوع را انتخاب کنیم.
در اینجا دوازده معیار را به شما معرفی میکنیم که میتوانید از آنها برای اولویت بندی نامزدهای انتخاب موضوع پایان نامه خودتان استفاده کنید:
بدیهی است که اگر نتیجه پژوهشی از پیش روشن باشد، اولویت ندارد.
باید از خود بپرسیم:
انتخاب این موضوع برای پایان نامه، چه خلأ و بار بر زمین ماندهای را بر طرف میکند؟
آیا تا به حال کسی به این بار پرداخته است؟ آیا پیشینه شناسی کافی برای این مسأله انجام دادهام تا دچار موازی کاری و هدر رفت انرژی نشوم؟
دقیقا چه بُعدی از موضوع خلأ و بار بر زمین مانده است؟ مثلا اگر موضوع پژوهش من «صفر تا صد راه اندازی کسب و کار» است، کدام بخش از این موضوع بار بر زمین مانده است؟ مثلا این حیثیت آن که چه طور این کار با سبکی بومی و اسلامی انجام شود، بار بر زمین مانده است نه راه اندازی کسب و کار به هر قیمتی.
باید از خود بپرسم که:
چه کتابها و مقالاتی در این زمینه نوشته شده است؟
وجه تمایز کار من با بقیه چیست؟
به این موضوع از چه زوایای دیگری میتوان نگریست؟ (رویکردها یا روشها یا منابع یا مخاطبین یا ...)
عناوین دیگری که به موضوع من از زاویه دیگری میپردازد، چیست؟
به عنوان نمونه، موضوع «تأثیر طبیعیات بر الهیات» را در نظر بگیرید، برخی از موضوعات دیگر مثل «تاثیر فیزیک بر متافیزیک» و «تأثیر علوم تجربی بر فلسفه» همسو و مرتبط با این موضوع است. این 4 پرسش به ما کمک میکنند که کارهای مشابه را بهتر پیدا کنیم تا متوجه شویم که آیا واقعا کار ما نوآوری است یا خیر.
باید از خود بپرسیم:
آیا این موضوع ارزش تحقیق کردن دارد؟
چه کارهایی در این زمینه انجام شده است؟
آیا من تحلیلی برای پیش برد مشکلات این موضوع دارم؟
با پژوهش من چه مسألهای حل میشود؟
اگر این مسأله حل نشود، چه مشکلاتی به وجود میآید؟
چرا سراغ حل مشکلات دیگر نروم؟
ارتباط و نسبت حل این مسأله با دیگر مسائل و مشکلات و موضوعات چیست؟
آیا حل این مسأله کمکی به حل مسائل دیگر میکند؟
این پژوهش به درد چه کسانی میخورد؟
مخاطبین آن چه کسانی هستند؟
آیا نتیجه این پژوهش برای مخاطبین آن مفید است؟
قبلاً مثالهایی برای این مسأله بیان کردیم. به صورت کلی باید از خود بپرسیم:
آیا موضوع از جنس ریشه است یا نشانه و اثر؟
میزان ریشه ای بودن موضوع و مسأله چقدر است؟
این موضوع و مسأله شما در چه مجموعه و کلی قابل طرح است؟
این موضوع و مسأله چه نقش و کارکردی در کل و مجموعه دارد؟
آیا مسأله دیگری هست که اگر آن حل شود، مسأله شما هم حل می شود؟
جهان بینی و نظام فکری پیش فرض من برای انجام این پژوهش و حل این مسأله چیست؟
بر اساس نظرات چه شخص یا چه مکتبی یا چه طرحی از اشخاص و مکاتب، این مسأله و موضوع را مطرح کردهام؟
لازم به ذکر است که ابزار شبکه مسائل به فهمیدن موضوعیت داشتن موضوع کمک شایانی می کند.
در بسیاری از پژوهشها استاد راهنما نقشی کلیدی بازی میکند و دسترسی به اساتید توانمند، خودش معیاری برای اولویت انتخاب موضوع پایان نامه میتواند باشد، چون برخی از موضوعات بدون وجود چنین استادی، قابل انجام نیست. باید از خود پرسید:
چه تخصصهایی برای کار من مورد نیاز است؟
چه اساتیدی در این موضوع به من می توانند کمک کنند؟
اساتید در موضوعی که میخواهم کار و پژوهش کنم، تخصص و تجربه دارند یا نه؟
چطور اساتیدی که میتوانند به من کمک کنند، شناسایی کنم؟
اگر انتخاب موضوع پایان نامه ما با وقت محدود و امکانات محدود همراه باشد، ممکن است نتوانیم هر موضوعی را انتخاب کنیم و در مواردی، آشنایی قبلی با موضوع میتواند به عنوان یک اولویت باشد. باید از خود پرسید:
میزان آشنایی و آگاهی من از منابع این موضوع چقدر است؟
چند کتاب و مقاله در این موضوع مطالعه کردهام؟
در چه درسهایی از دانشگاه به این موضوع پرداخته شده است؟
چند نفر از صاحب نظران این موضوع را می شناسم؟
با چه نظریههایی در این موضوع آشنایی دارم؟
باید از خود بپرسیم که آیا پیش نیازهای لازم برای انجام این پژوهش را داریم؟ طبیعتا دارا بودن مقدمات و پیش نیازها یک اولویت مهم برای انتخاب موضوع پایان نامه محسوب میشود.
ممکن است برای انجام یک پژوهش خاص، زمان محدودی داشته باشیم. در این شرایط باید انتخاب موضوع پایان نامه با این زمان تناسب داشته باشد.
یکی از چالشهای مرتبط با این مسأله، این است که پژوهشگر دچار تخمین نامناسبی از زمان مورد نیاز برای پژوهش خود میشود؛ به عنوان مثال تصور میکند که این پژوهش در 3 ماه انجام خواهد شد در حالی که یک سال زمان نیاز دارد.
باید به شاخص دقیقی برای تخمین زمانی پژوهش دست یابید و یکی از راههای دستیابی به چنین ملاکی، انجام نمونه آزمایشی از پژوهش است؛ به عنوان نمونه یک فصل کوچک و متعارف از نوشتار را پیش ببرید و بر اساس زمان آن بخش، در مورد کلیت کار به جمع بندی برسید.
پیش از نهایی کردن انتخاب موضوع پایان نامه، باید از خود بپرسیم:
زبان منابع پژوهش مربوطه چیست و آیا نسبت به آن زبان آشنایی دارم؟
آیا منابع پژوهش در فضای وب و کتابخانه های داخلی موجود است؟
آیا شما امکان دسترسی به منابع کتابخانه های خارجی را دارید؟
در صورت محرمانه بودن منابع پژوهش، آیا مجوز دسترسی به آن منابع را دارم؟
در فضای رسمی، حد و مرز معینی برای حجم مطالب پایان نامه وجود دارد. انتخاب موضوع پایان نامه شما باید ظرفیت کافی برای تولید یک پایان نامه با حجم مرسوم را داشته باشد:
چه میزان منابع و مطالب درباره این موضوع وجود دارد؟
من چه حرفهایی برای گفتن در این موضوع دارم؟
من چند صفحه می توانم درباره این موضوع بنویسم؟
انجام نمونه آزمایشی در این زمینه بسیار مؤثر است و گاهی از خطاهای بزرگ پیشگیری میکند.
طبیعی است که ظرفیت انتشار یک پژوهش، یک اولویت جدی از جهات مختلف اقتصادی و فرهنگی و سابقهای محسوب میشود. پیش از انتخاب موضوع پایان نامه باید از خود بپرسید:
آیا امکان استخراج مقاله از پایان نامه وجود دارد؟
آیا مجله علمی پژوهشی وجود دارد که مقاله استخراج شده را چاپ کند؟
آیا می شود پژوهش را تبدیل به کتاب کرد و یک انتشار معتبر علمی آن را چاپ کند؟
آیا این قالب مشکل مخاطب هدف رو برطرف میکند؟
چه نوع انتشاری چه آسیبها و تهدیدهایی دارد؟
هزینه ها و ظرافت های انتشار و تبلیغات چیست؟
مهمترین کسانی که میتوانند به این سؤالات پاسخهای قابل توجهی بدهند، اساتید سابقهدار در این زمینه هستند و باید از مشورت ایشان بهره گرفت.
تا اینجا، ما اصل مسیر انتخاب موضوع پایان نامه را طی کردهایم. اما هنوز دو مرحله تا پایان کار داریم. برای اینکه کلیت مسیر روشن شود به تصویر زیر دقت کنید:
چه بسا موضوع به شکل فعلی قابل ارائه به مجامع علمی یا انتشار کتاب نباشد. قبل از اینکه در مورد فوائد و راهکارهای جزئی کردن موضوع بحث کنیم، مناسب است یک موضوع را که از برخی جهات جزئی شده است، از منظر بگذرانیم.
فایده این کار این است که متوجه میشویم که یک موضوع اگر جزئی نشود، چه قدر وسیع است در حدی که تعداد زیادی از موضوعات جزئی مرتبط به آن، هر یک ظرفیت کتاب یا مقالهای مفصل در آن زمینه را دارد. به تصویر زیر دقت کنید:
اگر انتخاب موضوع پایان نامه خود را جزئی نکنیم:
با موضوع وسیعی مواجه خواهیم بود که دریایی از اطلاعات در مورد آن قابل تصور است و نمیدانیم به کدام سوی این دریا برویم و عملا در دریایی از اطلاعات نسبت به آن موضوع غرق خواهیم شد.
مسیر پژوهش بدون فایده خاصی طولانی خواهد شد، چرا که ممکن است نیاز ما یک سری ابعاد خاص در موضوع باشد.
بسیاری از ابعاد موضوع ممکن است به کار من ربطی نداشته باشد و وقت گذاری برای آنها اتلاف وقت است.
مخاطب نوشتار من نیز وقتش به اموری میگذرد که نیاز او نیست و باید هزینه صفحاتی را بدهد که نیازی به آنها ندارد.
تمرکز بر روی هدف از بین میرود و دچار پراکندگی میشویم.
ما قادر به تخصص در تمامی حوزهها نیستیم، در نتیجه، دچار کلی گویی و نگاههای سطحی میشویم و در یک جمله اقیانوسی به عمق یک بند انگشت، خواهیم شد.
به صورت کلی جزئی سازی انتخاب موضوع پایان نامه به کمک راهکارهای زیر شدنی است:
مشخص کردن جامعه آماری، مثلا: بررسی تأثیر فلان بر فلان در دانش آموزان مقطع فلان در شهر فلان
مشخص کردن روش پژوهش، مثلا: تجربی، عقلی، نقلی، شهودی، ترکیبی
مشخص کردن روش جمع آوری اطلاعات، مثلا: کتابخانه ای، میدانی، آزمایشی (تجربی)
مشخص کردن روش کار، مثلا: روش آماری و یا توضیح فرایند انجام پژوهش
مشخص کردن متغیرها، مثلا: تاثیر فلان بر فلان با محوریت متغیر فلان
مشخص کردن مکان، مثلا: سیر تفسیر موضوعی در جهان شیعه، گونه شناسی تعامل مسلمانان با غیر با مسلمانان در مدینه
مشخص کردن زمان، مثلا: ویژگی حکومت دینی در عصر نبوی، سیر تفسیر موضوع در دوران معاصر
محدود کردن موضوع از نظر تبارشناسی (بیان کنید موضوع مربوط به کدام شاخه علمی است)، مثلا: تأثیر فلان بر فلان از منظر علم روان شناسی، بررسی تطبیقی مؤلفه های هوش اخلاقی از منظر اسلام و روان شناسی اخلاق
محدود کردن موضوع از نظر مقاطع و لایههای بحث: حداقل سه مقطع درباره پدیده های مختلف قابل بحث کردن است که عبارتند از: وضع پیشین و وضع فعلی و وضع آتی
استفاده از ابزار نوآوریهای 15 گانه که در گذشته ذکر شد، برای دقیق سازی و جزئی کردن موضوع
موارد ذکر شده در بالا را می توان به چند قالب آماده برای دقیق سازی موضوع تبدیل کرد. شما میتواند از این قالبها جهت دقیق سازی انتخاب موضوع پایان نامه خودتان استفاده کنید:
در منظر .....
در مکتب ....
در کتاب ...
با رویکرد ...
با تأکید بر ....
با محوریت ....
با روش ...
بررسی تأثیر .... بر ....
نقد .....
شرح و تحقیق ....
تقریری جدیدی از ...
آسیب شناسی ...
گونه شناسی ...
مقایسه ... با ...
یک نکته مهم در مورد انتخاب عنوان پایان نامه وجود دارد که احتمالاً از شنیدن آن تعجب میکنید:
"عنوانی که برای پژوهش خودتان انتخاب میکنید الزاماً با انتخاب موضوع پایان نامه یکسان نیست"
عنوان به منزله تابلو و قلابی است که مخاطب را به نوشتار جذب میکند ولی موضوع به منزله آن چیزی که حقیقتا نوشتار به آن پرداخته است. برای درک بهتر موضوع به این مثال توجه کنید:
فرض کنید شخصی افسردگی دارد و شما تحقیقی دارید که میدانید به درد او میخورد و افسردگی او را بر طرف میکند. درمانی که شما پیشنهاد میکنید، یک سبک تغذیهای خاص است که یکی از فوائد آن، درمان افسردگی مخاطب شماست. اگر شما اسم کتاب را بر اساس موضوع انتخاب کنید، خواهید گفت: «سبک تغذیهای فلان و فوائد آن». اما اگر بر اساس مخاطب و نیاز او، نام کتاب را انتخاب کنید، خواهید گفت: «درمان افسردگی به کمک اصلاح رژیم غذایی» یا «درمانی متفاوت برای افسردگی» یا «خداحافظ افسردگی!» یا «حس رضایت بدون دردسر!» و ...
اگر در انتخاب عنوان دقت نکنیم حتی اگر بهترین پژوهشها را داشته باشیم، چه بسا نگاه اول مخاطب به نوشتار ما، نگاه آخر او باشد! در نگاه اول، تنها بهره مخاطبین از نوشتار ما، طرح جلد و عنوانش است و چون آنها را جذب نمیکند، به سراغ خود نوشته نمیآیند.
بسیاری از اوقات عناوین لایه هنری موضوع هستند و سبب جذابیت میشوند. به این مثالها دقت کنید:
نخل و نارنج: زندگی نامه شیخ انصاری است
دسترنج: نوشتاری در مورد وضعیت مطلوب معیشت و کسب و کار طلاب است
دفترچه راهنمای سفینه ملکوتی انسان: عبارت دیگری از واژه قرآن است
اگر میخواهید جذابترین عنوان ممکن را برای اثر پژوهشی خودتان انتخاب کنید، میتوانید نوشتار 7 نکته برای انتخاب جذابترین عنوان را مطالعه بفرمایید.
سخن پایانی
یک انتخاب موضوع حرفهای برای پایان نامه تاثیر مستقیم روی سرعت و کیفیت انجام پژوهش دارد و میتواند اثر مستقیم بر روی آینده شغلی و اجتماعی شما بگذارد. بنابراین میتوانیم با جرعت بگوییم که صرف وقت برای انتخاب موضوع پایان نامه یک سرمایه گذاری هوشمندانه است.
