مدتها بود که نام «ایناک» یا همان «خنوخ» را در میان متون کهن دینی و آپوکریفایی میدیدم؛ شخصیتی رازآلود که در مرز میان انسان، پیامبر، کاتب آسمانی و شاهد جهانهای پنهان ایستاده است. ایناک در سنتهای یهودی و مسیحی چهرهای فراتر از یک نام گذرا در نسبنامههاست؛ او کسی است که «با خدا راه رفت»، به آسمان برده شد، و بعدها به دانندهٔ رازهای آسمانی، داوری نهایی، فرشتگان، ستارگان و سرنوشت انسان بدل شد.
اکنون ترجمهٔ فارسی کتابی را که با عنوان «کتاب کامل ایناک» آماده کردهام، بهصورت رایگان در Internet Archive منتشر کردهام:
این نسخه شامل کتاب ایناک، بههمراه کتابِ غولها و عهد سلیمان است؛ سه متنی که هرکدام بهنوعی با جهان فرشتگان، دیدهبانان، دیوان، غولها، رازهای آسمانی و مسئلهٔ شر در سنتهای دینی کهن پیوند دارند.
کتاب ایناک از مهمترین متون آپوکریفایی و مکاشفهای است؛ متنی که اگرچه از بیشتر سنتهای رسمی کتاب مقدس کنار گذاشته شده، اما با این حال تأثیر آن بر تخیل دینی، فرشتهشناسی، دیوشناسی، ادبیات مکاشفهای و حتی برخی مفاهیم آخرالزمانی بسیار چشمگیر بوده است.
در این کتاب با جهانی روبهرو میشویم که در آن مرز میان زمین و آسمان گشوده میشود. ایناک به آسمان برده میشود، فرشتگان و دیدهبانان را میبیند، از سقوط فرشتگان و آمیختن آنان با دختران آدمیان سخن گفته میشود، غولها پدید میآیند، زمین از خشونت و فساد پر میشود، و رازهای داوری و کیهان به ایناک نشان داده میشود.
این متن فقط یک روایت دینی نیست؛ گاهی به اسطوره نزدیک میشود، گاهی به ادبیات مکاشفهای، گاهی به جهانبینی کیهانی، و گاهی به تأملی عمیق دربارهٔ عدالت، شر، فساد، قدرت و سرنوشت انسان.
در فارسی، این شخصیت بیشتر با نام «خنوخ» شناخته شده است، بهویژه بهواسطهٔ ترجمههای کتاب مقدس. اما در این ترجمه، صورت «ایناک» را بهعنوان نام اصلی کتاب و شخصیت برگزیدهام، چون در سنت انگلیسی و مطالعات مربوط به این متن، نام Enoch به همین صورت شناخته میشود و میخواستم پیوند خواننده با عنوان جهانی و پژوهشی اثر حفظ شود.
یکی از بخشهای مهم این مجموعه، کتابِ غولها است؛ متنی پراکنده و fragmentary که با سنت ایناکی و روایت دیدهبانان و فرزندان آنان، یعنی غولها، ارتباط دارد. این متن برای کسانی که به پیوند میان اسطوره، متون قمران، سنتهای مانوی و روایتهای مربوط به موجودات عظیمالجثه و نیمهآسمانی علاقه دارند، اهمیت ویژهای دارد.
کتابِ غولها جهانی تیره، رازآلود و گسسته دارد؛ جهانی که در آن نشانههایی از اضطراب، گناه، داوری و نابودی دیده میشود. همین پراکندگی و fragmentary بودن متن، بهجای آنکه از جذابیتش کم کند، آن را به پنجرهای خاص به جهان فکری دوران باستان تبدیل میکند.
بخش دیگر این مجموعه، عهد سلیمان است؛ متنی که در آن سلیمان با دیوان و ارواح بیماریزا روبهرو میشود و آنان را به بند میکشد. این متن از نظر دیوشناسی، باورهای عامیانهٔ دینی، درمان، جادو، بیماری، قدرت پادشاهی و نسبت انسان با نیروهای نامرئی اهمیت دارد.
در عهد سلیمان، با روایتی روبهرو هستیم که در آن قدرت پادشاه نه فقط سیاسی، بلکه کیهانی و آیینی است. سلیمان با مهار دیوان، نوعی نظم بر جهان آشفته تحمیل میکند؛ اما خود او نیز از لغزش و سقوط مصون نمیماند. همین جنبه، این متن را از یک روایت ساده دربارهٔ قدرت فراتر میبرد و به تأملی دربارهٔ مسئولیت، وسوسه و از دست دادن پشتوانهٔ قدسی بدل میکند.
هدف اصلی من از انتشار این ترجمه، فراهم کردن دسترسی آزاد برای فارسیزبانانی بود که به متون کهن، ادبیات آپوکریفایی، اسطورهشناسی، تاریخ ادیان، فرشتهشناسی، دیوشناسی و سنتهای مکاشفهای علاقه دارند.
بسیاری از این متون یا اصلاً به فارسی در دسترس نیستند، یا اگر هستند، دسترسی به آنها آسان نیست. از سوی دیگر، بخشی از خوانندگان فارسیزبان شاید بخواهند پیش از ورود به پژوهشهای تخصصیتر، متنی خواندنی و یکدست در اختیار داشته باشند. این ترجمه تلاشی است در همین مسیر: ایجاد راهی برای ورود به جهانی که هم کهن است، هم رازآلود، هم ادبی، هم دینی، و هم اسطورهای.
این ترجمه میتواند برای گروههای مختلفی جذاب باشد:
برای کسانی که به متون دینی کهن و کتابهای خارج از canon رسمی علاقه دارند؛
برای علاقهمندان به اسطورهشناسی و ادبیات مکاشفهای؛
برای کسانی که دربارهٔ فرشتگان، دیدهبانان، دیوان و غولها مطالعه میکنند؛
برای خوانندگانی که میخواهند با یکی از مهمترین سنتهای پیرامون ایناک/خنوخ آشنا شوند؛
و برای کسانی که به مقایسهٔ روایتهای دینی و اسطورهای در فرهنگهای مختلف علاقه دارند.
این کتاب بهصورت رایگان در Internet Archive در دسترس است:
https://archive.org/details/ketab-kamel-enoch-zahra-ajorlou
امیدوارم این ترجمه بتواند راهی باشد برای آشنایی بیشتر فارسیزبانان با یکی از رازآلودترین و تأثیرگذارترین سنتهای متنی جهان باستان؛ سنتی که در آن انسان، فرشته، دیو، ستاره، داوری و سرنوشت در هم تنیدهاند.
