نکاتی نغز از دعای سحر منسوب به امام رضا (ع)

یکی از نمادهای زیبای ماه مبارک رمضان، دعایی است که در وقت سحر و نزدیک اذان صبح خوانده می‌شود. هر بار که این دعا می‌شنوم و یا می‌خوانم، از نکات معرفتی آن دچار حیرت می‌شوم. مناسب دیدم در این نوشتار، بخشی از این نکات را برای شما مخاطب گرانقدر بیان کنم.

عمده‌ی متن دعا، آمادگی برای درخواست از خداوند است که با یک الگوی تکرار شونده، ولی با معناهای متفاوت، ایجاد شده است. در اینجا، من به نقشی که هر کلمه‌ی جدید در این الگوی دلنشینِ تکرار شونده ایفا می‌کند، می‌پردازم.

ابتدای درخواست با کلمه‌ی «بَها» است که به عنوان صفتی برای خداوند به کار رفته است. «بها» در اینجا به معنای ارزشمندی درونی است برای وجودِ مطلق. از این ارزشمندی در فلسفه‌ی کانت با عنوان «شیء در نفس خود»[1] یاد شده است. یعنی وجودِ مطلق، به خودی خود ارزشمند است، خواه بیننده ای وجود داشته باشد که آن را درک کند یا خیر.

در فراز بعدی، اشاره به صفت «جمال» خداوند شده است. جمال، به معنای زیبایی است و برای اینکه این صفت تحقق پیدا کند نیاز به دیده شدن و ناظر دارد. ناظر، آفریده‌های خدا هستند که با بازنمایی‌[2]های مختص به خود از دنیا، دنیا را ادراک می‌کنند و زیبایی را که منشاء آن وجود مطلق است، درک می‌کنند. بر خلاف بها، که به ارزشمندی درونی اشاره دارد، جمال به نمودهای بیرونی ارزشمندی اشاره دارد.

به همین ترتیب، در دو فراز بعدی به صفت‌های «جلال» و «عظمت» اشاره شده است که جلال، به معنای بزرگی از منظر اراده‌ی درونی است و عظمت، آن بزرگی است که از طریق مشاهده‌ی آفریده‌های پروردگار درک می‌شود.

هچنین، در این دعا به «نور» اشاره شده است که سبب‌ساز و بستر رحمت الهی، و منشاء خلقت و هدایت است.

سپس به رحمت فراگیر خداوند اشاره شده است که با همین رحمت فراگیر، آفریدگان را حفظ و امورشان را تدبیر می‌کند.

سپس، عبارت «کلمه‌ی تمام» در فراز بعدی به کار رفته است. مشابه همین عبارت در آیه‌ی 124 سوره‌ی بقره به کار رفته است « وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ...» «و [یاد کنید] هنگامی که ابراهیم را پروردگارش به اموری [دشوار و سخت] آزمایش کرد، پس او همه را به طور کامل به انجام رسانید...». بنابراین، «کلمه» به آزمایش‌های الهی اشاره دارد که اگر فردی از عهده‌ی آن‌ها بر آید، به کمال می‌رسد. به طور کلی، «کلمه» را می‌توان منشاء ای برای کمال موجودات در نظر گرفت.

سپس، عبارت «اسمای کبیر» در دعا به کار رفته است. «اسم» گونه ای از علم است، همان‌طور که در آیه‌ی 31 سوره‌ی بقره آورده شده است «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا...» «و [خدا] همه [معانى] نامها را به آدم آموخت...». به نظر می‌رسد، «اسم» علم شناخت موجودات و علل و عوامل کلیدی در خلقت است. «اسم» می‌تواند مربوط به شناخت ملائکه، پیغمبران، امامان، و اولیای خدا باشد.

سپس، تعبیر «عزت عزیز» در این دعا آمده است و به معنای آن است که کسی یارای مقابله با خدا را ندارد.

سپس تعبیر «مشیت ماضی» آورده شده است، یعنی خواست خدا قطعاً رخ خواهد داد.

سپس، تعبیر «قدرت مستطیل» آورده شده است، یعنی خداوند توانایی انجام هر کاری را دارد. «مستطیل»، به معنای برتر و شگفت‌آور است.

سپس تعبیر «علم نافذ» آمده است که یعنی آگاهی خدا در همه چیز نفوذ دارد.

سپس تعبیر «قول راضی» آمده است که یعنی سخنان خدا همگی پسندیده هستند.

سپس تعبیر «مسأله‌ی حبیبه» آمده است، یعنی خدا دوست دارد حاجات به حق بندگان را بر‌آورده کند.

سپس تعبیر «شرف شریف» آمده است، خدا به حال و اوضاع بندگان و موجودات اِشراف و تسلط دارد.

سپس تعبیر «سلطان دائم» آمده است، که یعنی سلطنت خداوند متعال، ابدی است.

سپس تعبیر «ملک فاخر» آمده است. «فاخر» به چیزی می‌گویند که در نوع خود بهترین باشد. بنابراین، «ملک فاخر» یعنی قلمرو فرمانروایی خدا بهترین‌ است.

سپس تعبیر «عُلُو عالی» آمده است که یعنی خداوند بلندمرتبه است.

سپس تعبیر «مَنِّ قدیم» آمده است، یعنی هر چقدر که در زمان به عقب برویم، باز آثار نعمت‌های الهی مشهود است.

سپس، در درخواست خود از خداوند به «شأن و جَبَروت» اشاره کرده است. «شأن» به معنای کار مهم است و «جَبَروت» از کلمه‌ی جبر تشکیل شده است که به معنای قهر و غلبه‌ی مطلق خداوند است. همچنین، در متون عرفانی، به اسما و صفات الهی که متصل به ذات خداوند است، «جبروت» گفته می‌شود.

سپس، به «مسأله‌ی مُستَجاب» اشاره شده است، یعنی درخواستی که از خدا داریم، باید شایستگی اجابت از ناحیه‌ی او را داشته باشد. نباید از خدا درخواست‌های بد و آلوده به گناه بکنیم.

التماس دعا

نوشته شده در 30 بهمن 1404.

[1] Thing-in-itself

[2] Representation